مجسمه سازی در هند

هند از نظر جغرافیایی به سه منطقه ی عمده تقسیم می شود. شمال شرقی با کوه های عظیم هیمالیا، شمال غربی با دره های حاصلخیز رودهای سند و گنگ و شبه جزیره ی هند، مرکب از فلات های گرمسیری که به وسیله ی کوه ها و جنگل ها از رودهای شمالی جدا می شوند. از نظر نژادی و مذهبی بهتر آن است که بگوییم همان گونه که سرزمین فلسطین در وادی ادیان سامی دارای اعتبار و منزلت است. هندوستان نیز در عرصه ادیان و مکاتب فلسفی شرق داراست.

تقریب بین مذاهب یکی از صفات بارز سرزمین هند است، جدای از آیین بودا که زادگاه آن از هند است و بعدها به کشورهای شرق دور منتقل می شود، ادیانی از قبیل «هندوئیزم»، «جینیزم» و «سیکهیزم» همه در هند متولد شدند و نکته ی جالب توجه اینجاست که بعد از ظهور اسلام، مسلمانان نیز هند را مکان امنی جهت زندگی در عین پایبندی به اعتقادات خود دانسته اند و هم اکنون بیش از ۱۵۰ میلیون مسلمان در هند زندگی می کنند.

هنر و تمدن هند ناحیه ی وسیعی را در بر می گیرد که شامل کشورهای هندوستان – پاکستان – نپال – بوتان – بنگلادش – سری لانکا و بخشی از افغانستان است. بین هند و ایران به عنوان یکی از همسایگان قدرتمند غربی این کشور از سال های دور روابط بی شماری وجود داشته است. اشتراکات از اوستا (کتاب دینی کهن ایرانیان) و وادها (کتب مقدس هندوان) به وجود اصول مشترک گواهی می دهد. به خصوص این ارتباط از زمان ورود آریاییان در هند ملموس تر است.

وقتی که از دل اساطیر مجسمه های  هندوستان به واقعیت تاریخی آن نگریسته شود، نماد محبوبه های شاعران و قصه پردازان رنگ می بازد. اینجاست که می شود به راحتی مشاهده کرد چگونه واقعیت های تاریخی یک سرزمین سر از افسانه پردازی های تخیلی در می آورد. بت های  هندوستان نه نمادی از دو دل داده که نمادی از غنای فرهنگ و تمدن این سرزمین در گذشته های تاریخی اش بوده است.

در این نوشتار سعی شده است تا روند تاریخی نگارگری و پیکرتراشی مجسمه سازی در هند به تشریح پرداخته شود، با تاکید بر این مسئله که سیر تحول و تطور عقاید و تفکرات آیین بودا نقشی موثر بر نوع نگارگری و پیکرتراشی مجسمه های  هندوستان ایفا کرده است.

نگارگری و پیکرتراشی بودایی

خط سیر تحولات آیین بودا در بستر تاریخی ۲۵۰۰ ساله اش، نشان می دهد که آیین بودا بیش از هر دین دیگری از نمادها استفاده می کند. آنچه را که بعینه می توان در نگارگری ها و پیکرتراشی های آیین بودایی مذهب مشاهده کرد تاکیدی است بر کثرت راز و رمزهای اسطوره ای و نمادین این مذهب، مشخصه این آیین از لحاظ نگارگری تنوع و گونه گونی اساطیر و نمادهایی است که در هر سرزمین با فرهنگهای بومی آن منطقه اختلاط یافته و رنگی محلی به خود گرفته و در درون آن فرهنگها تکامل یافته است، نمونه بارز آن تفاوت آشکار میان پیکره های بودای هندی، چینی، ژاپنی و…است، گو اینکه معابد بودایی نیز متاثر از نوع معماری بناهای مذهبی هر سرزمین متنوع می باشند.

نگارگری و معماری بودایی همواره در طول خط سیر تاریخی اش بر آن بوده است تا حقایق جاودانه این دین را یادآوری کند. این یادآوری که  ابتدا در هیئت سمبل ها و نشانه هایی غیر از پیکره بودا است، به تدریج با اشاعه آن به دیگر سرزمینهای مجاور هند، در هیئت بودا تجسم یافت. تکثر پیکره بودا به همراه نمایش هایی از داستانهایی موسوم به جاتکه[1] و همچنین نمایش چگونگی تکامل و تحول تدریجی سیدارتا به شخص بودا و سرانجام پیوستنش به نیروانا[2]، همه و همه بخشی از نگارگری بودایی را تشکیل می داد که در معابد و استوپه های[3] بودایی به وفور به چشم می خورد.

رواج و گسترش فرهنگ  نگارگری و پیکر تراشی در آیین بودا بخشی از این دین به شمار می آید، از اینروی با آنکه در ابتدا هنر نگارگری و پیکرتراشی بودایی توسط مردمان عادی صورت می گرفت، اما پس از طی قرون اولیه (پس از بودا) این راهبان بودایی بودند که به ساختن و ایجاد معابد و هیکل ها و نگارگری های بودایی پرداختند و این هنر را با مضامین عمیق فلسفی و دینی آیین بودا درآمیختند.(۴)

گسترش آیین بودا

الف) آشوکا

در گسترش آیین بودا دو شخصیت مشهور، آشوکا و کانیشکا نقشی بنیادین ایفا کردند. با درگذشت بودا در 481ق.م این آیین در هند به صورتی نه چندان شناخته شده باقی ماند. با روی کار آمدن آشوکا در 263ق.م هنگامی که او توانست قلمرو خود را تا دورترین نواحی جنوب شرقی هند، سواحل خلیج بنگال  گسترش دهد، با تحولی درونی در نتیجه موعظه و راهنمایی راهبان بودایی از جنگ و کشتار دست کشید و به این آیین در سال یازدهم سلطنت خود گروید و آنرا مذهب رسمی قلمرو خود قرار داد، وی جهت تشویق مردم کشورش برای گرویدن به آیین بودا دستور داد تا فرامین و دستورات او را بر روی ستونها و صخره ها و… د رتمامی نقاط کشور حک کنند.(۵)

این ستون ها یا میل های سنگی و چوبی که حامل پیام ها و فرمان های آشوکا بود در واقع ریشه در باورهای کهن هندی داشت. این میل ها نمادی از آرمان های محورعالم(axismundi) بود که نخستین بار در ریگ ودا آمده بود. این میل ها سرستونهایی از سمبل های هندی چون فیل، گاو، شیر و یا گلبرگ نیلوفر نیز به همراه داشت. این نمادهای طبیعت گرایانه (سر ستون ها) ریشه در سنت های بومی بسیار کهن هندی داشت که به پیش از 1500ق.م بازمی گشت.(۶) اولین نگارگری های آیین بودایی همان اسطوره ها و نمادهای بومی سرزمین هند بود که آیین بودا آنها را برای نشان دادن حقایق متعالی این دین به کار گرفت. چنانکه آشوکا میل ها را به همراه سرستون هایی طبیعت گرایانه که هر کدام نماد مفهومی خاص بودند، جهت اشاعه آیین بودا از آنها استفاده کرد.

نگارگری و معماری بودایی و مجسمه سازی در هند همواره در طول خط سیر تاریخی اش بر آن بوده است تا حقایق جاودانه این دین را یادآوری کند.

در دوره آشوکا نوعی دیگر از معماری بودایی به چشم می خورد که با حمایت وی در مسیر تجارتی جاده ابریشم گسترش و اشاعه یافت. این گونه از معماری خاص بودایی غارکند نام داشت که شامل حفاری در دل کوه ها و ایجاد  معابد و تراشیدن پیکرهای بودا می شد. مسیر این نوع خاص از معماری بودایی را می توان «از طریق  هندوستان (هندوکش)، قزل و تورفان(حوضه آسیای مرکزی) و دون هوآنگ( شمال غرب چین) دنبال کرد.»(۷)

رونق جاده ابریشم به امنیت این مسیر باز می گشت که توسط فتوحات وسیع اسکندر از اروپا تا هند امتداد یافته بود. هنگامی که قلمرو وسیع فتوحات اسکندر توسط جانشینان او اداره گردید، امنیت نسبی حاکم بر این قلمرو باعث شد تا جاده ابریشم از رونقی تجاری برخوردار گردد. پیامدهای اقتصادی این رونق تجاری، شکوفایی شهرها و گسترش آنها در طول این مسیر از شرق به غرب بود.

ایجاد و گسترش بناهای غارکند در طول مسیر جاده ابریشم، مناطقی از هند، چین و افغانستان را در برگرفت که این نوع خاص از معماری بودایی به شدت از جانب آشوکا در طی دوران حکومتش حمایت می شد، علاوه بر آنکه رونق جاده ابریشم از لحاظ اقتصادی بر شکوه و جلال معابد غارکند به طور روز افزونی می افزود. مجسمه های  هندوستان افغانستان نمونه ای خاص و پر آوازه از این نوع غارکندها می باشد.

 ب) کوشانیان

از تبعات فرهنگی، اقتصادی و ….. لشگرکشی ها و فتوحات اسکندر در ممالک شرق، آن بود که دروازه های دو تمدن شرق و غرب را به روی هم باز کرد و باعث شد تا هلنیسم همراه با فتوحات اسکندر به شمال آفریقا و تا سرزمین هند گسترش و نفوذ یابد. هنگامی که با یکپارچه شدن سرزمینهای متصرفی اسکندر از هند تا یونان و روم امکان آمد و رفت به آسانی فراهم آمد. علاوه بر رونق بیش از پیش جاده ابریشم که باعث شکوفایی اقتصاد تجارتی میان شرق و غرب گردید، باعث شد تا بسیاری از هنرمندان، دانشمندان، بازرگانان، مجسمه سازان و…. به ممالک آسیایی روی بیاورند و از این طریق فرهنگ هلنیسم برای چندین سده تاثیر خود را در تاریخ فرهنگ و تمدن این کشورها باقی گذارد.

اسکندر در خلال لشگرکشی هایش به شرق در مسیر خود اقدام به  ایجاد و تاسیس شهرهایی چند با نام اسکندریه کرد و پس از او سرداران یونانی اش نیز برای تداوم فرمانروایی خود بر این سرزمینها « سعی می کردند تا شهرهای قدیمی یونانی را تجدید بنا کنند و شهرهای جدید بسازند»(۸) چنانکه سلوکوس اول ۹ شهر با نام سلوکیه ساخت و …

با ساختن این شهرها، جمعیت های یونانی به راحتی به این مناطق مهاجرت می کردند و سکنی می گزیدند و از این طریق امکان تداوم بیشترحکومت فرمانروایان یونانی را فراهم می آوردند. همراه این جمعیت ها عده کثیری از اهل فن و حرفه، نویسندگان، هنرمندان و … نیز به سرزمینهای شرقی روانه شدند «مجسمه سازان و حکاکان یونانی از پادشاهان فینیقیه، لوکیا، کاریا، کیلیکیا و باکتریا مجسمه می ساختند و برای آنها سکه می زدند»

[1] – جاتکه: Jataka. داستان های تولد. صحنه هایی از زندگی ها یا وجودهای پیشین بودای تاریخی. هر حکایتی متضمن درسی اخلاقی است که مقصود از آن عرضه ی آن جنبه های از رفتار خاص است که در اندوختن کرمه نیک یاری می کند تا مومن به دوباره زاییده شدن دلخواه برسد.

[2] – نیروانا: Nirvana. مقصد نهایی آیین بودا که ورای وجود و بی صورت و حد است. غالبا آن را به شعله شمعی مانند می کنند که چون خاموش شود دیگر وجودی در کار نیست.

[3] – استوپه:Stupa. در اصل گورتلی پیشابودایی است گنبدی شکل. در آیین بودا محل اشیاء یا بقایای متبرک شده است.

فهرست مطالب

مجسمه سازی در هند

نگارگری و پیکرتراشی بودایی

گسترش آیین بودا

نقش کانیشکای کبیردر ترویج آیین بودا

تاثیر مکتب هنری گندهار بر بت های  هندوستان

پی‌نوشت‌ها