دلایل تمایل والدین به تک فرزندی

در زمان حال و در دنیای امروز باتوجه رشد تک فرزندی در بین خانواده های ایرانی باید به نحوه تربیت و تأثیر آن بر شکل گیری شخصیت آنان و بررسی مزایا و معایب این مسئله توجه نمود. پدیده تک فرزندی امروزه از بحث های داغ روان شناسی به شمار می رود چون هم دارای نقاط ضعف و هم قوت است و مخالفان و موافقان آن حد بحث را از افراط و تفریط می گذرانند. به همین دلیل است که به آن شمشیر دولبه می گویند.

تک فرزندی امروز به مسئله ای جا افتاده و کاملاً پذیرفته شده در جامعه تبدیل شده است. ، آن چه که امروزه بیشتر در جامعه مشاهده شده ازدواج در سن بالاست امروزه جوانان بیشتر بعد از تکمیل تحصیلات دانشگاهی و یافتن شغلی مناسب ازدواج می کنند این امر باعث بالا رفتن سن بچه دار شدن در جامعه نیز شده است.

نتیجه این مسئله بالا رفتن فاصله سنی میان فرزندان و والدین است. آنچه که بیشتر مورد نظارت است این است که با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی زندگی امروز اغلب والدین ترجیح می دهند تنها یک فرزند داشته باشند.

باتوجه به تحقیقات اخیر روانشناسان در ابعاد مختلف تربیتی و رفتاری تک فرزندان گروهی این نوع زندگی را پسندیده و مزایا آن را عنوان کرده اند. و گروهی دیگر با توجه به مطالعات انجام شده تک فرزندی را برای جامعه و فرد در شرایط حال حاضرخوب پیش بینی نکرده اند.

در این مقاله سعی شده  است که به بررسی مزایا و معایب تک فرزندی ، رفتارهای خانواده با تک فرزندان، تربیت آنان و… بپردازیم.

کلمات کلیدی: تک فرزندی، فرزند پروری، جامعه

مشکلات اقتصادی

جامعه شناسان با بیان این که تا یک دهه قبل سیاست های جمعیتی از سوی دولت داشتن فرزند کمتربشارت زندگی بهتر را تبلیغ می کردند می گویند: خانواده های نو پدید به خاطر گرفتاری های شغلی، مشکلات اقتصادی و یا دیگر معیارها در سیاست های زندگی خود به داشتن یک یا ۲ فرزند اکتفا کرده اند.

 براساس یک پژوهش میدانی که در سال های ۸۹ و ۹۰ توسط گروه آسیب شناسی بنیاد علوم رفتاری انجام شده است ۳هزار و ۴۲۰خانواده علت اصلی تک فرزندی را مشکلات اقتصادی مانند مسکن ، بهداشت و محدودیت های تربیتی ناشی از اشتغال پدر و مادر اعلام کرده اند. متخصصان علوم رفتاری با بیان این که ۸۹ درصد والدین مشکلات مالی و ۱۱درصد نیز محدودیت های تربیتی را دلیل اصلی تک فرزندی دانسته اند. ( شریعتمداری  ، ۱۳۷۶،ص211)

در تهیه مسکن مشکل داریم

«همین حالا که یک فرزند چهارساله دارم به سختی می توانم آپارتمانی برای اجاره پیدا کنم، وای به روزی که ۲ یا ۳ فرزند داشته باشم.»این جملات بخشی از صحبت های یک پدر ۳۵ساله است که با وجود تمایل به فرزندآوری بیشتر مدعی است مشکل نداشتن مسکن شخصی به او و همسرش اجازه این کار را نمی دهد. علیرضا می افزاید: بیشتر صاحب خانه ها دوست ندارند آپارتمان خود را در اختیار خانواده هایی قرار دهند که چند فرزند دارند. او درباره تاثیرات منفی تک فرزندی نیز می گوید: البته دختر من هنوز به سنی نرسیده است که نداشتن برادر یا خواهر او را آزار دهد اما طبیعی است که شرایط او ایجاب می کند که در سال های بعد این خلاء عاطفی را با ماهواره یا اینترنت پر کند و این اصلاً خوشایند نیست. ( همان منبع بالا ،  ص ۶۵۰)

  در همین پژوهش والدین اظهار داشته اند که در صورت حل مشکلات خود آمادگی فرزندآوری بیشتر را دارند. ( مان ، ۱۳۷۸، ص ۶۴۰)

تک فرزندی محصول زندگی صنعتی

اگر جهان امروز را عصر انفجار جمعیت بنامیم یکی از اهداف کشورهای در حال توسعه مثل ایران، کنترل و نهایتاً کاهش نرخ جمعیت است و از منظر علم جمعیت شناسی، داشتن فرزند کمتر یک مزیت محسوب شده، تک فرزندی ترویج می گردد اما آیا از دیدگاه تربیتی و روانشناختی نیز اینگونه است؟ در همین راستا همیشه با سؤالات گوناگونی مواجه بوده ایم از جمله: “آیا تک فرزندی خوب است یا خیر؟” “همه می گویند یک بچه دیگر داشته باشید، نمی دانم چه کنم؟ ” و دهها سؤال دیگر. در این مقاله سعی شده به صورت اجمال به این سؤالات پاسخ داده شود. در ابتدا دیدگاههای مختلف منتج از آرا و عقاید عمومی را بررسی می کنیم:

کودکان تک فرزند درک اجتماعی بالاتر و دایره لغات بیشتری دارند

چه زمانی می توان بیش از یک فرزند داشت؟

۱-      از آنجایی که پرورش جنین بر عهده مادر است و با توجه به اهمیت دوران جنینی، سلامت روانی – بیولوژیک و ارگانیک مادر شروط بسیار مهمی برای بارداری و فرزندآوری است. پس مادری که از سلامت جسمی و روانی نسبی برخوردار است می تواند مجدداً حامله شود در غیر این صورت حاملگی هم به ضرر مادر و هم جنین خواهد بود.

۲-      زمانی که روابط والدین محبت آمیز بوده، همدیگر را درک کرده و تفاهم داشته باشند.

محاسن تک فرزندی

تک فرزندها خصوصیات مشترکی دارند و نتایج تحقیقات نشان داده است که نوجوانان تک فرزند در آزمون های فکری و ذهنی نمرات بهتری کسب می کنند و پخته تر هستند. درک اجتماعی بالاتر و دایره لغات بیشتری دارند. بیشتر این کودکان زودتر از دیگران سخن گفتن را آغاز می کنند، مانند بزرگسالان رفتار می کنند، به راحتی دیدگاه ها و نظرات خود را بیان می کنند و از آن جا که فرزند دیگری در منزل نیست آرامش بیشتری را تجربه می کنند. ضمن این که تک فرزندها بلوغ روانی زودرس دارند و از لحاظ شناختی و احساسی افراد موفق تری هستند و بیش از همسالان خود پذیرای تغییرات روحی و روانی در دوران بلوغ اند.

همچنین دکتر کنگرانی با بیان این که این کودکان چون خواهر یا برادر بزرگ تر ندارند تا مسئولیت را به گردن او بیندازند، مسئولیت پذیرترند، تصریح می کند: معمولا خانواده ها برای تک فرزندها وقت بیشتری می گذارند، پول بیشتری خرج می کنند. نتایج مطالعات نشان می دهد که کمترین میزان مراجعه برای درمان اختلالات روان پزشکی مربوط به تک فرزندهاست. البته ممکن است دلیل آن حمایت همه جانبه خانواده از کودک و یا مراجعه نکردن باشد اما دلیل مهم تر این است که این افراد کمتر به این گونه بیماری ها دچار می شوند. ( همان منبع بالا ، ص ۶۶۰)

مادران دارای تک‌ فرزند، کودک‌ شان را بیش‌ تر می ‌پذیرند، او را بیش ‌تر در آغوش می ‌گیرند، به کودک‌ شان بیش‌ تر نگاه می ‌کنند، با او بیش‌ تر حرف می‌ زنند و بازی می ‌کنند.

معایب تک فرزندی

۱-      یکی از معایب تک فرزند بودن، تأثیر آن بر مراحل رشد کودک است. این کودکان کسی را ندارند تا با او رقابت یا بازی و دعوا کنند. آنها دوست و همدمی در منزل ندارند، بنابراین برخی از احساسات را تجربه نمی کنند و فرصتی برای کنترل و مدیریت آنها نخواهند داشت.

۲-      بلوغ روحی و روانی، پدیده ای کاملاً ارثی نیست بلکه اکتسابی است. این بلوغ مواردی همچون شناخت خود، میزان واقع بینی و انتخاب مؤثر را شامل می شود و به راحتی به دست نمی آید، بلکه به تجربه هایی سخت و طاقت فرسا نیاز دارد. کودکی که تک فرزند خانواده است کمتر با مشکلات مواجه می شود و در معرض تجربه کردن شکست، ناکامی، رانده شدن و… قرار نمی گیرد و شرایطی را که لازمه بلوغ روحی، روانی است، تجربه نمی کند.

اگر والدین، مراقبتی افراطی از تک فرزند خود به عمل آورند و او را به فردی ضعیف و کم تحمل تبدیل کنند، فرزندشان از دیگران نیز انتظار خواهد داشت با او چنین رفتاری داشته باشند که این موضوع ناتوانی او را شدت خواهد بخشید. اگر والدین اجازه ندهند فرزندشان با احساسات سخت و ناراحت کننده رو به رو شوند یا امکان آشکار کردن این نوع احساسات را برای او فراهم نکنند، تحمل وی را برابر این نوع احساسات ضعیف خواهند کرد. ( قائمی ، ۱۳۷۰، ص ۲۵۳)

از معایب تک فرزندی می توان به گوشه گیری فرزند اشاره کرد

ویژگی های تک فرزندی

 تک فرزندها نمی توانند ناامیدی ها و فشارهای روحی را تحمل کنند. چنانچه توهینی به آنها شود، بی آن که قصد و غرضی در کار باشد این توهین را رفتاری عمدی و به پشتوانه نیتی خاص تفسیر می کنند. چنانچه از مسئله ای رنجیده خاطر شوند این حالت را تا مدت های مدید در درون خود زنده نگاه می دارند. آنها فقط به برقراری روابطی علاقه مندند که دربرگیرنده منافع آنان باشد و احساساتشان را نیز جریحه دار نکند. آنها ممکن است ناراحتی های خود را برای دیگران بیان نکنند و فردی درون گرا شوند. ممکن است تبحر لازم را نداشته باشند تا بتوانند دعواهای خود را با دیگران به گونه ای مدیریت کنند که در نهایت هر دو طرف راضی شوند.

دلایل تمایل والدین به تک فرزندی

فهرست مطالب

پیشگفتار

فصل اول

اهمیت پژوهش

فصل دوم

گفتار اول – دلایل تمایل والدین به تک فرزندی

تک فرزندی محصول زندگی صنعتی

چه زمانی می توان بیش از یک فرزند داشت؟

گفتار دوم – محاسن تک فرزندی

معایب تک فرزندی

گفتار سوم- ویژگی های تک فرزندی

ویژگی های تک فرزندان

گفتار چهارم- خانواده و تک فرزندی

توجه انحصاری به تک فرزندان

زیاده روی در والدین تک فرزند

استقلال فردی در تک فرزندان

مشکلات ناشی از آرزوهای بلندپروازانه

ناجی تمام آرزوهای والدینم هستم!

فصل سوم

باید ها و نباید ها

دید کلی روانشناسان به تک فرزندی

نگاهی کلی به پیامدهای روحی ـ روانی تک فرزند بودن

سلامت روانی تک فرزندان

تک فرزندی از دیدگاه جامعه شناسی

جامعه‌ای با خانواده‌های تک فرزند

تفاوت تک فرزندها با چندفرزندها

فصل چهارم

نتیجه گیری

فصل پنجم

منابع و مآخذ