حقوق دیه در قوانین جمهوری اسلامی

دیه در اسلام بر معیار ارزش معنوى انسان مقتول نیست، بلکه یک دستور خاصى است که ناظر به مرتبه بدن انسان کشته شده مى‏باشد، نشانه آن این است که اسلام بسیارى از افراد اعم از زن و مرد را که داراى اختلاف علمى یا عملى ‏اند متفاوت مى‏‌بیند و تساوى آنها را نفى مى‏‌کند، و در عین حال دیه آنها را مساوى مى‌‏داند، مثلا درباره تفاوت عالم و جاهل مى‏گوید:

… هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون [1]

آیا کسانى که مى‏دانند با کسانى که نمى‏دانند مساویند؟

و درباره تفاوت مجاهد قائم و غیر مجاهد قاعد چنین مى‏فرماید:

لایستوی القاعدون من المؤمنین غیر اولی الضرر و المجاهدون فی سبیل الله ^[2]

مؤمنان خانه‏‌نشین که زیان دیده نیستند با آن مجاهدانى که با مال خود در راه خدا جهاد مى‏کنند یکسان نمى‏‌باشند.

ودرباره اختلاف کسى که قبل از فتح مکه و پیروزى چشمگیر اسلام، جهاد و کمک مالى مى‏‌کرد و در راه خدا مبارزه و انفاق مى‏‌نمود با کسى که بعد از فتح مکه در جهاد شرکت مى‏‌کرد و در راه اسلام کمک مالى مى‏‌نمود چنین مى‏‌فرماید:

… لا یستوی منکم من انفق من قبل الفتح و قاتل اولئک اعظم درجه من الذین انفقوا من بعد وقاتلوا وکلا وعد الله الحسنى والله بما تعلمون خبیر ^[3]

حقوق دیه در قوانین جمهوری اسلامی

کسانى از شما که پیش از فتح مکه انفاق و جهاد کرده ‏اند با دیگران یکسان نیستند، آنان از حیث درجه بزرگتر از کسانى‏‌اند که بعدا به انفاق و جهاد پرداخته‏‌اند.

غرض آن که قرآن کریم با تصریح به عدم تساوى ارزش‏هاى الهى افراد یاد شده وبا اصرار بر تفاوت معنوى آنان تصریح به تساوى آنان در قصاص و دیه دارد و در این باره راجع به تساوى همگان چنین مى‏فرماید:

وکتبنا علیهم فیها ان النفس بالنفس والعین بالعین والانف بالانف والاذن بالاذن والسن بالسن والجروح قصاص فمن تصدق به فهو کفاره له[4]

و مقرر کردیم برایشان که جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بینى در برابر بینى و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان مى‌‏باشد وزخم‏‌ها به همان ترتیب قصاص دارند و هرکه آن را ببخشد پس کفاره (گناهان) او خواهد بود.

یعنى هر انسانى اعم از زن و مرد در قبال انسان دیگر خواه زن و مرد قصاص مى‏‌شود چه این که قصاص اجزا و اطراف و قصاص جراحت‏ها نیز مساوى است، لیکن همین عموم یا اطلاق در آیه دیگر تقیید و تخصیص مى‌‏پذیرد زیرا خداوند در آیه دیگر چنین فرمود:

یا ایها الذین الذین امنوا کتب علیکم القصاص فی ا لقتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والانثى بالانثى[5]

اى کسانى که ایمان آروده‏‌اید درباره کشتگان، بر شما قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده و زن عوض زن.

با این آیه، عموم یا اطلاق آیه قبلى تخصیص یا تقیید مى‌‏پذیرد، یعنى زن در قبال زن قصاص مى‌‏شود نه مرد، و حکم دیه در اسلام با تفاوت بین زن و مرد تعیین مى‌گردد. گرچه از جهت ارزش‏هاى معنوى ممکن است زنى بیش از مرد نزد خدا مقرب باشد بنابراین تساوى دیه عالم و جاهل نه از ارج و منزلت عالم مى‌کاهد و نه بر مقام جاهل مى‏‌افزاید. ونیز تفاوت دیه مرد و زن نه بر منزلت مرد مى‌‏افزاید ونه از مقام زن مى‏‌کاهد، زیرا برخى از تفاوت‏هاى مادى و مالى هیچگونه ارتباطى به مقام‏هاى معنوى ندارد.

نمونه دو صفحه از تحقیق حقوق دیه در قوانین جمهوری اسلامی

هیچگونه تلازم عقلى یا نقلى بین دیه و کمال معنوى وجود ندارد تا هر اندازه دیه بیشتر شود، قداست روح مقتول و تقرب وى نزد خدا افزون‏تر باشد چون حکم کلامى قتل ناظر به ارزش معنوى انسان مقتول است لذا قتل عمدى مرد یا زن مؤمن از هت‏بحث‏هاى کلامى یکسان است‏یعنى اگر قتل عمدى مؤمن عذاب ابد یا دراز مدت را به دنبال دارد هرگز فرقى بین آن که مؤمن مقتول عمدى زن باشد یا مرد وجود ندارد، چه این که از جهت لزوم کفاره هیچ فرقى بین قتل زن و مرد نیست‏یعنى در قتل عمدى کفاره جمع بین آزاد کردن برده و روزه شصت روز و اطعام شصت مسکین واجب است ودر قتل غیر عمد کفاره به نحو ترتیب نه به نحو جمع و نه به طور تخییر، واجب مى‏شود و از این لحاظ فقهى نیز فرقى بین قتل زن و مرد نیست.

[1] – زمر،۹.

[2] – نساء،۹۵.

[3] – حدید، ۱۰.

[4] – مائده، ۴۵.

[5] – بقره، ۱۷۸.

فهرست مطالب

مقدمه

فصل اول : دیه مو

فصل دوم : دیه چشم

فصل سوم : دیه بینی

فصل چهارم : دیه گوش

فصل پنجم : دیه لب

فصل ششم : دیه زبان

فصل هفتم : دیه دندان

فصل هشتم : دیه گردن

فصل نهم : دیه فک

فصل دهم : دیه دست و پا

فصل یازدهم : ناخن

فصل دوازدهم : دیه ستون فقرات

فصل سیزدهم : دیه نخاع در اسلام

فصل چهاردهم : دیه بیضه

فصل پانزدهم : دیه دنده

فصل شانزدهم : دیه استخوان زیر گردن

فصل هفدهم : دیه نشیمن گاه

فصل هجدهم : دیه استخوان ها

فصل نوزدهم : دیه عقل

فصل بیستم : دیه حس شنوایی

فصل بیست و یکم : دیه بینایی

فصل بیست و دوم : دیه حس بویایی

فصل بیست و سوم : دیه چشایی

فصل بیست و چهارم : دیه صوت و گویایی

فصل بیست و پنجم : دیه زوال منافع

دیه و قصاص و تکلیف حکومت و حق زنان

قصاص زن و مرد

الف) قصاص نفس

ب) قصاص عضو

دیه مرد و زن

الف) دیه نفس

ب) دیه عضو

دلایل برابرى زن و مرد در دیه و قصاص اسلام

الف) عدالت خداوند متعال

نقد و بررسى

ب) برابرى همه انسان‏ها با یکدیگر

نقد و بررسى

ج) صراحت آیات قصاص

نقد و بررسى

د) حیات بودن قصاص

نقد و بررسى

حقوق دیه در قوانین جمهوری اسلامی

ه) خوددارى اطلاق آیات قصاص از تقلید

نقد و بررسى

و) روایات مخالف با روایات مشهور

نقد و بررسى

ز) ضعف اجماع

نقد و بررسى

قانون و زنان سرپرست خانوار

پیشنهاد حقوقى

اشاره

پاورقی

منابع