مقاله توحید و مراتب آن

توحید صفاتى

در ابتداى بحث باید به چند نکته اشاره کرد. اولاً ذات خداوند، کمالات بالفعل و بدون حد و اندازه دارد، ثانیاً این کمالات که صفات نام دارند، عین ذات اویند، نه زائد بر ذات. ثالثاً، هرکدام از این کمالات عین دیگرى است. به این مراحل در مجموع، توحید صفاتى گویند. هر کمالى در ذات الهى عین کمال دیگرى است. علم خدا عین قدرت و قدرت، عین اراده و اراده، عین سمع و بصر و… است. یعنى ذات الهى و کمالاتش، تنها و تنها یک مصداق  دارد تعدّد، تعدّدى مفهمومى و ذهنى است، امّا به لحاظ وجودى، یک وجود است که هم ذات است و هم کمال. یک حقیقت واحد است که اعتبارات متفاوت دارد .

 باهیچ کس نشانى زان دلستان ندیدم                   یامن خبر ندارم یااو نشان ندارد

تعبیرى بالاتر از فلسفه و کلام، براى ذات الهى وجود دارد و آن این است که ذات اقدس الهى، در مقام ذات که غیب محض و هویّت بى تعیّن است، نه اسمى دارد و نه رسمى. هیچ حدی ندارد و هیچ را نیز نمى‏توان بدو نسبت داد. زیرا که قابل احاطه بشر نیست. نه فقط ذات الهى، بلکه درجات پایین‏تر از آن نیز، در کلام و فهم نمى‏گنجد. «و عنده مفاتح الغیب لا یعلمُهاالّا هو». مفاتیح غیب، تعینّات ذات حق تعالى و اسماء مربوط به ذات الهى است. مقاله توحید و مراتب آن

اما در باره آنها هیچ نمى‏توان گفت .اگر چه اسماء است، اما اسماء باطن خدا است و چنان در بطون و پوشیدگى و در خفا و غیب محض ‏اند که کسى را از آنها خبر و اثرى نیست. هر کس که در باره آنها سخنى گوید، سخن گزاف و از روى هوى و هوس گفته است. غیب آن حقیقت مطلق، آشکار نمى‏شود، «لا یُظهر الا لاحدٍ » امّا ممکن است «مَن ارتضى‏اى» وجود داشته باشد که استثناى این قانون باشد. امّا در رابطه با ذات اقدس الهى، استثنایى وجود ندارد. نه فقط استثنایى وجود ندارد بلکه محال است که وجود داشته باشد. چنین است که حبیب خدا – صلوات الله و سلامه علیه – مى‏فرماید:

«ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک»

این عبادت شریف، شاهد بر این مدعّا است که کُمل اولیاء، بلکه اخصّ ایشان، مقام حبیب خدا، که بالاتر از آن نه فقط قابل تصوّر نیست بلکه، امکان عقلى و وقوعى نیز ندارد، در وادى شناخت ذات الهى، اظهار عجز مى‏کند. چنانچه، حق معرفت انجام نپذیرد، به طور طبیعى حق عبادت نیز، انجام نمى‏شود. زیرا عبادت فرع معرفت است .

در شناخت ذات الهى، تفاوتى بین معصوم و غیر معصوم وجود ندارد. زیرا ذات خدا فاقد اسم و رسم و اثر و نشان است، که به وسیله آن شناخته شود. غیب مطلق است نه غیب مضاف و به تعبیرى «غیب الغیوب» یعنى در بین غیب‏ها، پوشیده‏ ها و خفایا، غیب و ناشناس است. در بین «هو» ها که شاید کمى قابل بیان باشند، همان ضمیر «هُ» است که مى‏فرماید:«ارجعى الیه»، «الیه المنتهى».

آیات و روایات فراوانى وجود دارد که نشانگر این است که غیب ذات الهى براى کسى قابل دسترسى و شناخت نیست. امّا براى برخى پذیرش این مطالب سخت و ثقیل است که چه طور مقام حبیب خدا که تا «او ادنى» پیش مى‏رود، از این مقوله بى خبر است. به همین دلیل، به غلط گفته ‏اند که کلمه «حقَ» به طور صحیح «حقُ» است. سلبى نیست و به طور موصولى بیان شده است. اما مصداق روشن یک اشتباه اساسى، همین است.

یک سئوال

آیا براى وجود مبارک پیامبر و خاندان پاکش – صلوات الله علیهم اجمعین – محدودیتى وجود دارد؟ آیا وجود ایشان منحصر به این عالم است یا مانند قرآن کریم، نازل شده است تا انسانها توانایى بهرورى و رشد یابى توسط ایشان را داشته باشند؟ مقاله توحید و مراتب آن یقیناً چنین است. اولیاء خدا، نیز مانند کتاب خدا نازل شده و هبوط کرده‏ اند، تا کمال بشرى ارتقاء یابد. وجود آنجایى ایشان محدودیتى ندارد واین تعابیر بر آن صدق نمى‏شود.

آیا ممکن است که نا محدودها، متعدّد باشند؟ بله، زیرا موجب تنگى و ضیق مکان براى یکدیگر نیستند. چون رقیقه برخى دیگرند. اگر حقیقت و رقیقت هردو تامتناهى باشند، قابل جمع است زیرا یکى جلوه نامتناهى و دیگرى صاحب این جلوه است.

خداوند فوق نامتناهى است. فوق نامتناهى یعنى چه؟ به گفته حکیم سبزوارى «فوق لا یتناهى بما لا یتناهى». نه فقط از نامتناهى ‏ها بالاتر است، بلکه این بالاتر بودن او نیز نامتناهى است. وجود انوار مقدسه خاندان پیامبر – صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین – نیز نامتناهى است. اما نامتناهى اى که جلوه آن نامتناهى اصیل است.

وجود ایشان فیض و عطیه نامتناهى الهى است. فیض الهى حد و اندازه ندارد. اگر در این عالم مادّه، با توجه به قابلیت‏ها یکى سنگ و یکى چوب و یکى کتاب است، در صورتى که پوست ظاهر  از روى همه اینها برداشته شود، حقیقتى آشکار خواهد شد که مضمون درخواست حبیب خداست که مى‏فرماید: «الهمّ ارنى الاشیاء کماهى».

این بدین معنا نیست که وجود نازنین‏ اش، مشتاق دیدن حقیقت اشیاء در باطن اشیاء است. زیرا اینها بر او آشکار و عیان است. آن هنگام که با جبرئیل امین در سفر همراه مى‏شود، او که مظهر علم الهى است در مراتب بالا، توان همراهى با حبیب خدا را ندارد. معناى سخن پیامبر – صلوات الله و سلامه علیه – این است که «خدایا غیب الغیوب و به تعبیرى کنه ذات خود را برون آشکار بگردان» در چند درجه پایین‏تر از ذات الهى، مفاتیح غیب قرار دارند که «لایعلمُها الّاهو» کلیدهاىی است که به وسیله آن ابواب عالم امکان گشوده مى‏شود .

تعدد اسماء و صفات الهى، نشانگر بى کرانگى ذات احدیّت است.

دربعضى تعابیر الهى را، عدد اسماء الهى را ۱۰۰۰،۱۰۱،۹۹،۷۶،۷۲، معرفى کرده ‏اند.

این اعداد ثابت و غیر قابل تغییر نمى‏باشد، به طورى که نتوان از آن عدول کرد.

صفات الهى نیز مانند ذات الهى، حد و اندازه ندارند و این بی کرانگى در کم و کیف و شدت و… وجود دارد.

اما خیلى از معانى براى افراد بشر قابل درک و فهم نیست. به عنوان مثال صفات ناظر، مشاهد، بصیر معانى ظاهراً نزدیک به هم دارند.

حال اگر امثال این اسماء و صفات، صد یا هزار یا بیشتر باشد براى عامه مردم تفاوتی در ادراک ایجاد نمى‏کند و آنها را مشابه و مانند یکدیگر مى‏دانند.

بنابراین گفتن آن با نگفتن تفاوتى در تشخیص و فهم ایشان ایجاد نمى‏کند.

دعاى جوشن کبیر شامل مضامین عالى از اسماء و صفات الهى است . براى ذات الهى، هیچ گونه صفتى نمى‏توان بیان کرد، حتى کلمه «احد». زیرا هنگامى که ذات احد به زبان آمد، نشان دهنده این است که مورد شناسایى و معرفت قرار گرفته است، حال آنکه هیچ کس، هیچ گونه شناختى نسبت به آن ندارد. مقاله توحید و مراتب آن

در این نکته لطیف باید تأمل کرد که چرا انبیاء و اولیاء الهى، آن همه تضرّع و ناله و انابه به درگاه حضرت حق ابراز مى‏کردند؟

فهرست

توحید صفاتی

تعریف

یک سئوال

مقام اسم اعظم الهى یا کتاب، در مقایسه باذات حق تعالى

بیان وصف ذات و صفت براى حضرت حق، از دیدگاه قرآن کریم

توحید افعالی

توحید در خالقیت و ربوبیت

توحید در افاضه وجود

نفى جبر و تفویض

منابع