میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

بررسی میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی دوره متوسطه شهرستان‌های استان تهران

بیان مسأله

مسأله و مشکل اساسی که سبب ایجاد انگیزه برای ارائه طرح پژوهش حاضر این است که میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی را در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه متوسط عمومی را مشخص نماید. برنامه درسی مطالعات اجتماعی به دنبال ایجاد صلاحیت‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی در دانش‌آموزان پایه اول متوسطه است که محقق درصدد است بررسی کند که برنامه درسی مطالعات اجتماعی تا چه میزان توانسته است صلاحیت‌های فوق را در دانش‌آموزان پایه اول متوسطه ایجاد نماید. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

لذا مسأله تحقیق به این صورت بیان می‌گردد:

میزان تحقق اهداف تربت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی چیست؟

فرضیه‌های تحقیق

1ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های اجتماعی دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

2ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های اقتصادی دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

3ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های سیاسی دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

4ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده در دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

جامعه آماری

جامعه آماری در این تحقیق کلیه دانش‌آموزانی است که در پایه اول دوره‌ی متوسطه عمومی مناطق و نواحی نوزده‌گانه سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های استان تهران مشغول به تحصیل هستند. که جامعه آماری آن در حدود ۸۴۶۱۸ نفر است.

 

حجم نمونه

حجم نمونه در این تحقیق ۳۸۴ نفر از جامعه آماری می‌باشند که به استناد جدول برآورد حجم یا اندازه نمونه. Kerjecie, R.V.and Morgan.D.W تعیین گردید این حجم نمونه با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای به طور تصادفی انتخاب شد.

ابزار پژوهش

در این پژوهش از پرسشنامه محقق ـ ساخته برای ارزیابی میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول دوره متوسطه استفاده شده است. مطالعه مقدماتی پرسشنامه نشان داد که همسانی درونی سؤالات پرسشنامه با روش آلفای کرونباخ ۷۶% محاسبه شد که با تصحیح یک سؤال که دارای بار عاملی منفی بود میزان اعتبار پرسشنامه به ۷۷% ارتقاء یافت.

خلاصه نتایج

یافته‌های مربوط به این تحقیق نشان می‌دهد که اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی در حیطه‌های:

صلاحیت‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و خانوادگی در بین دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه در شهرستان‌های استان تهران از لحاظ آماری به طور معنی‌داری تحقق یافته است.

با عنایت به این که یکی از یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که دانش‌آموزان پایه اول در رابطه عدم مشروعیت نظام سیاسی و شرکت در انتخابات و بحث و تبادل نظر در خصوص کاندیداها شناخت کافی ابراز ننموده‌اند پیشنهاد می‌شود مدارس در رابطه شناخت دانش‌آموزان نسبت به نظام سیاسی نهایت اهتمام را داشته و مسؤولین مدارس و دبیران علوم اجتماعی با شیوه‌ی عقلانی دانش‌آموزان را در رابطه با نحوه شناخت کاندیداها آشنا نموده و همچنین مدارس به انتخابات دانش‌آموزی اهمیت داده و ضرورت آن در ایجاد جامعه دموکراسی تفهیم نمایند.

پیشنهاد می‌گردد بررسی میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در دوره‌های تحصیلی ابتدایی و راهنمایی و متوسطه مورد تحقیق قرار گیرد.

• طرح تحقیق

مقدمه

بعد از نهاد خانواده، مهم‌ترین واحد اجتماعی که بیشترین تأثیر را در رشد و تربیت کودکان و نوجوانان باقی می‌گذارد، نهاد مدرسه است. امروزه مدرسه سهم مؤثر و انکارناپذیری را در تعلیم و تربیت کودکان بر عهده دارد و زمانی که کودک پا به مدرسه می‌گذارد (سن ۶ یا 7سالگی) در حقیقت مدرسه بخش مهمی از وظایف خانواده را بر عهده می‌گیرد و اوقات زیاد از عمر آن‌ها رادر برمی‌گیرد. مدرسه در همه دوران تحصیل از اهمیت بسزایی برخوردار است. ولی از آنجایی که کودک در دوره ۷ تا ۱۱ سالگی برای اولین بار با واحد مدرسه روبرو می‌شود و با توجه به ویژگی‌های روان‌شناختی و تربیتی کودک در این دوره، مدرسه دارای اهمیت اختصاصی‌تری می‌باشد و آثار عمیق‌تری بر رشد و شخصیت کودکان باقی می‌گذارد.

همین اهمیت تربیت اجتماعی است که مدرسه و مسئولان آموزش و پرورش را به کمک و راهنمایی کودکان و نوجوانان از این لحاظ وادار می‌کند مدرسه باید نظر وسیع‌تر داشته باشد توجه خود را به جامعه معطوف دارد و به یاد داشته باشد که جامعه آنچه را پس از قرن‌ها رنج و مشقت و تجربه به دست آورده است و به وسیله مدرسه در اختیار اعضای آینده خود قرار می‌دهد.

همچنین، جامعه تمام آروزها و افکار بدیعی که می‌خواهد به مرحله عمل درآورد به مدرسه می‌سپارد و بدین طریق هر چیزی در مدرسه، هم جنبه انفرادی و هم جنبه اشتراکی پیدا می‌کند. از طرف دیگر، هر جامعه فقط وقتی پایدارتر و مترقی‌ و دایماً در رشد و پیشرفت خواهد بود که همیشه به فکر تربیت اعضای خود باشد و برای رسیدن به این هداف عالی نیز جز مدرسه و مؤسسات تربیتی هیچ وسیله مثبت و مؤثر دیگری در اختیار خود ندارد.

برای علمای تربیت روشن است که مدرسه یک نهاد اجتماعی است که اهمیت آن کمتر از وظیفه آموزش و پرورش فردی نیست. به نظر آنان مدرسه همچون خانواده یک وحدت اجتماعی است و در ساخت شخصیت اجتماعی فرد بسیار مؤثر است زیرا به وسیله آن است که کودک و نوجوان راه و رسم زندگی و طرز معاشرت با دیگران را یاد می‌گیرد و نیز مدرسه است که چگونگی انجام دادن یک عده کارهای معین و کیفیت همکاری یا رقابت با دیگران را به فرد می‌دهد. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

به طور کامل اساس نظرات کودک و نوجوان و موفقیت یاناکامی او در مدرسه پی‌ریزی می‌شود و در تمام آن‌ها وسایل هستند که کودک و نوجوان را برای سازگاری با محیط خارج از مدرسه، آماده و قادر می‌سازند. مدرسه باید مظهر و نمونه احتیاج خارج برای فراگیران باشد. از این رو، در نظر آموزش و پرورش جدید، مدرسه یک مرکز اجتماعی مهم، و شهری در داخل شهر است که دانش‌آموز ساعت‌های طولانی از زندگی خود را در آن می‌گذراند و اطلاعات اجتماعی به دست می‌آورد که او را در سازگاری با جامعه بزرگتری یاری می‌کنند. (شریعتمداری، ۱۳۸۷، ص28)

برکسی پوشیده نیست که مدرسه به عنوان یک مؤسسه اجتماعی عمده فعالیتش هدایت فرد در ابعاد مختلف است. باید دید هدایت یعنی چه و فرد کیست؟

شریعتمداری معتقد است هدایت یعنی کمک به فرد که خود تشخیص دهد، در چه موقعیتی قرار گرفته است، فرد از چه امکاناتی برخوردار است و چگونه فرد می‌تواند با استفاده از امکانات با مشکلات روبرو شده و خود شخصاً به حل مشکل اقدام کند. فرد آدمی در شخصیت خود از پنج بعد اساسی برخوردار است این ابعاد عبارتند از: بعد عقلانی، بعد اجتماعی، بعد عاطفی، بعد اخلاقی و معنوی و بعد بدنی. تعلیم و تربیت یعنی هدایت ابعاد اساسی شخصیت فرد. آن‌چه که در تعلیم و تربیت حائز اهمیت است تمرکز یافتن آموزش روی ابعاد فوق است نه توجه به یک بعد و ابعاد دیگر از دید نظام آموزشی پنهاد بماند در آن صورت تعلیم و تربیت جنبه یک بعدی پیدا می‌کند و تربیت انسان کامل به درستی تحقق نمی‌یابد. (شریعتمداری، ۱۳۸۱، ص73)

«هدایت در بعد اجتماعی یعنی فرد چگونه با دیگران بسر بَرَد، سازگاری با دیگران، توافق با دیگران، همکاری با دیگران، عدم موافقت با دیگران، زمینه هدایت فرد را تشکیل می‌دهد.» (همان منبع، همان ص)

«دورکیم[1] بیان کرده است که تعلیم و تربیت وسیله اجتماعی کردن نسل جوان و هدف آن انتقال شیوه‌های فکر و احساس جامعه به نسل جدید و نوباوگان می‌باشد. البته ناگفته نماند وظیفه تعلیم و تربیت انتقال و معرفی صرف نیست بلکه بایستی موجباتی فراهم نماید که دانش‌آموزان میراث فرهنگی و ارزش‌ها را بتوانند ارزیابی نموده و آنچه که به حال فرد و جامعه مفید است حفظ و مابقی را حذف نمایند و همچنین آنچه که از گذشته به نسل جدید انتقال یافته را بسط و گسترش نمایند.» (شاهمرادی، ۱۳۸۴،ص2)

«کولی[2] معتقد است که مدرسه عامل اجتماعی کردن فرد و آموختن محبت، همدلی، وفاداری و همکاری با دیگران است.» (همان منبع، همان ص)

جان دیویی[3] با نوشتن کتاب (مدرسه و اجتماع) کاملاً به اهمیت مدرسه به عنوان بخشی از نهاد آموزش و پرورش و یک موسسه اجتماعی پی برد و به نظر وی هدف پرورش این است که کودک شیوه زندگی اجتماعی و تعاونی را بیاموزد و یکی از وظایف عمده مؤسسات تربیتی آماده کردن افراد جهت زندگی اجتماعی است. (شریعتمداری، ۱۳۸۷، ص ۶۵ و ۶۹)

«در مبحث جریان‌های اجتماعی و فعالیت‌های تربیتی در کتاب جامعه‌شناسی فرانسیس براون[4] آمده است جریان اجتماعی[5] عبارت است از: تأثیر متقابل افراد و گروه‌ها روی یکدیگر به طوری که هر فرد یا گروه، محرک فرد یا گروه دیگر شده و در نتیجه رفتار افراد تغییر کند.» (شریعتمداری، ۱۳۸۷، ص55)

در این خصوص نظام‌های آموزشی باید راهکارهای اجرایی را پیگیری نمایند که موجبات تغییر رفتار را در پی داشته باشد. در جریان اجتماعی شدن، گروه‌های انسانی فرهنگی خود را منتقل می‌کنند و شخصیت ویژه خود را به وسیله الگوها و معیارهایی مشخص می‌سازند و با این ترتیب آن‌ها را با جامعه خود منطبق و هماهنگ می‌سازند و همچنین موجبات رشد و ترقی جامعه را فراهم می‌نمایند. وظیفه اجتماعی کردن افراد یکی از کارکردهای مهم آموزش و پرورش است. اگر هماهنگ کردن دانش‌آموزان با هنجارهای اجتماعی خود از اهداف صریح آموزش و پرورش در دوره‌های ابتدایی و متوسطه است.

اگر تربیت اجتماعی را ایجاد مهارت‌های اجتماعی در برخورد و تعامل صحیح با دیگران بدانیم دارای ابعاد مختلفی است مانند تعامل با نظام سیاسی، نظام اقتصادی، نظام خانواده، نظام آموزش و … که در اینجا از یک تحصیل‌کرده انتظار تغییر رفتار مطلوب داریم بدین معنی که یک دانش آموخته به طور مثال در برخورد با مسائل سیاسی زود قضاوت نکند و طوری عمل کند که با آزادی عقلی به صلاح و خیر جامعه تصمیم اتخاذ نمایند. فیلیپس[6] با مرور تحلیل‌های ارایه شده در مورد مهارت اجتماعی نتیجه می‌گیرد که کسی دارای مهارت اجتماعی است که:

«‌با دیگران طوری ارتباط برقرار کند که بتواند به حقوق، الزامات، رضایت‌خاطر و یا انجام وظایف خود در حد معقولی دست یابد؛ بی‌آنکه حقوق، الزامات، رضایت خاطر یا وظایف دیگران را نادیده بگیرد، و در عین حال بتواند در این موارد مبادله‌ای باز و آزاد با دیگران داشته باشد.» (اون هارجی و همکاران، ترجمه خشایار بیگی و همکارن، ۱۳۸۶، ص12)

بندورا[7] در نظریه‌ی شناختی ـ اجتماعی خود می‌گوید تمامی رفتارها به جز رفلکس‌های اولیه (مثلاً پلک زدن) آموختنی هستند. این یادگیری اجتماعی از طریق مدل‌سازی و تقلید رفتارهای بزرگسالانی چون والدین، معلمان، همشیران یا همسالان صورت می‌پذیرد. هر چند که ممکن است از راه تقلید شاگرد عناصر اصلی مهارت اجتماعی را فراگرفته باشد؛ اما از فرآیندهای فکری لازم برای استفاده از این عناصر در تعاملات خود بی‌بهره باشد. پس نتیجه می‌گیریم که در آموزش تربیت و مهارت‌های اجتماعی آن‌چه که مهم است ارتقاء سطح فکری و بینش دانش‌آموزان نسبت به امورات و مسائل اجتماعی است. (همان منبع، ص14)

با این بیان نقش مدرسه در جامعه‌پذیری نسل جدید روشن می‌شود مدرسه با تأمین رشد جنبه‌های مختلف شخصیت کودکان و نوجوانان در تربیت نسل جدید نقش مهمی دارد. یکی از مهم‌ترین جنبه‌های تربیت، «تربیت اجتماعی» دانش‌آموزان است که با اصطلاحاتی از جامعه‌پذیر کردن از آن یاد شده است. اما «تربیت اجتماعی» برای بیان مفهوم مورد این تحقیق ترجیح داده می‌شود. زیرا اصطلاح تربیت اجتماعی گویای نقش فعال مدرسه در این زمینه بوده و منتج از غایات و اهداف مصوب شورای عالی آموزش و پرورش است. در مصوبه شورای عالی آموزش و پرورش اهداف تربیتی دوره‌های مختلف تحصیلی ذکر شده که یکی از اهداف تربیتی مذکور تربیت اجتماعی است.

همچنین در جهت تأمین مصوبه شورای عالی آموزش و پرورش گروه علوم اجتماعی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، راهنمای برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول دوره متوسطه را در سال ۱۳۷۱ وضع نمودند و در سال ۱۳۷۸ آنرا بازبینی کردند. در برنامه فوق تربیت اجتماعی در سه قلمرو دانش‌ها، مهارت‌ها و نگرش‌ها ترسیم گردید که به طور خلاصه به مواردی از اشاره شده است:

ـ فرد به شناختی از مفهوم گروه و ضرورت، اهمیت و تکوین آن در زندگی فردی و اجتماعی نایل آید.

ـ فرد نسبت به نظام اجتماعی کل[8] و زیرمجموعه‌های آن تحت عناوین نظام اقتصادی، نظام سیاسی، نظام خانواده و نظام فرهنگی شناخت کافی حاصل نماید.

ـ در نظام اقتصادی، ضرورت دستیابی به شغل و آمادگی برای آنرا کسب کند.

ـ‌ گرایش مثبت نسبت به نظام اجتماعی و نظام سیاسی و … در فرد ایجاد گردد.

ـ جریان‌های اجتماعی مانند همکاری و مشارکت‌های فردی و گروهی، توافق و تشابه در شخصیت فرد درونی شود.

ـ درک ارزش و اهمیت خانواده در زندگی اجتماعی. (ملکی و همکاران، ۱۳۷۸، ص5)

به هر حال این طرح تحقیقی درصدد است میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درس مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه شهرستان‌های استان تهران را مورد بررسی قرار دهد.

بیان مسأله

مساله مهم و اصلی برای مسؤولان آموزش و پرورش که با دانش‌آموزان نوجوان پایه اول دوره‌ی متوسطه سروکار دارند این است که نیازهای عام و خاص تربیت اجتماعی هر دانش‌آموز را به درستی بشناسند و پس از این شناخت با شیوه‌های علمی و مشروع درصدد ارضای نیازها و رفع مشکلات تربیت اجتماعی آنان برآیند به هر حال آنچه به عنوان مساله و مشکل اساسی که سبب ایجاد انگیزه برای ارائه طرح پژوهش حاضر شده این است که میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی را در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه را مشخص نماید.

در تحقق اهداف تربیت اجتماعی پدیده‌ها و متغیرهای مورد بررسی همان صلاحیت‌هایی است که فرد در زندگی اجتماعی تحت عنوان تربیت اجتماعی باید دارا باشد. برنامه درسی مطالعات اجتماعی به دنبال ایجاد صلاحیت‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده است که محقق درصدد است بررسی نماید که برنامه درسی مطالعات اجتماعی تا چه میزان توانسته است که صلاحیت‌های فوق را در دانش‌آموزان پایه اول دوره‌ی متوسطه ایجاد نماید. در این پژوهش پدیده‌ها و متغیرهای فوق‌الذکر با استفاده از پرسشنامه مورد بررسی و اندازه‌گیری قرار گرفته است.

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

در بررسی‌های صورت گرفته در کتاب مطالعات اجتماعی اهداف تربیت اجتماعی به نحو مطلوبی بیان گردیده‌اند ولی شواهد و قراین در جامعه آدمی را نسبت به تربیت اجتماعی دچار وسوسه می‌کند که چرا این همه اتفاق و حوادث در جامعه مشاهده می‌شود، مانند اختلاف خانوادگی، اعتیاد، ناهنجاری‌های سیاسی، سرقت، آدم‌کشی، بیکاری و …. .

در ذیل شواهد و نمونه‌هایی از منابع و مراجع گوناگون آمده است که ضرورت و اهمیت بررسی صلاحیت‌ها اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و خانوادگی را دو چندان نموده است.

برای مطالعه ادامه این بخش لطفا پایان نامه را دانلود بفرمایید

اهداف پژوهش

اهداف کلی

هدف کلی عبارت از منظور و مقصود نهایی از انجام پژوهش است.

هدف کلی مستقیماً از مسأله پژوهش مشتق می‌شود. در واقع یکی از اهداف کلی خود موضوع تحقیق است که معلوم می‌دارد پژوهش چه چیز را دنبال می‌کند و یا قصد تعیین آن را دارد.

همچنین هدف کلی دیگر، معمولاً‌ پیشنهادهایی است که بر اساس یافته‌ها ارائه می‌شود. (نادری و همکاران، ۱۳۸۹، ص15)

در واقع پژوهش فوق دو هدف کلی را دنبال می‌کند:

الف‌ـ‌ بررسی میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه در شهرستان‌های استان تهران. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

ب‌ـ ارائه پیشنهادها و راه‌کارهای علمی و عملی در را ستای تحقق اهداف تربیت اجتماعی، برنامه درسی، مطالعات اجتماعی به مسئولین نظام آموزشی که جریان تربیت اجتماعی بهتر صورت گیرد.

اهداف ویژه

اهداف طرح تحقیقی حاضر به استناد از اهداف مصوب گروه برنامه‌ریزی درسی علوم اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه تعیین گردیده که به شرح زیر است:

1ـ بررسی میزان صلاحیت‌های اجتماعی (مانند: درک دیگران، همکاری با دیگران، رعایت مقررات، رعایت حقوق و تکالیف فردی و اجتماعی، عدم تعرض به حقوق دیگران، تلاش در برقراری حق و عدالت و مشارکت در طرح و تصمیمات گروهی و …) در دانش‌آموزان.

2ـ بررسی میزان صلاحیت‌های اقتصادی (مانند: فعالیت‌های اقتصادی، شناخت شغل‌‌های کاذب، تأثیر منفی بیکاری، نظام اقتصادی و اختلاف طبقاتی، نظام پولی، نظام آموزش و توانمندی اقتصادی و …) در دانش‌آموزان.

3ـ بررسی میزان صلاحیت‌های سیاسی (مانند: شرکت در انتخابات، شناخت کاندیداها، عدم مشروعیت نظام سیاسی، رعایت مقررات و حفظ نظم در جامعه، آمادگی در مقابل دشمنان خارجی، همکاری با پلیس، شرکت در راهپیمایی و تظاهرات قانونی و …) در دانش‌آموزان

4ـ بررسی میزان صلاحیت‌های دانش‌آموزان نسبت به نظام خانواده مانند: همکاری با اعضای خانواده، آثار نامطلوب رشد جمعیت، توجه به رهنمودهای هدایتی خانواده، مراقبت از کوچکترهای خانواده، اختلاف خانوادگی، رفت و آمد به خانه فامیل و آشنایان و … .

سؤالات تحقیق

اجرای طرح پژوهش حاضر درصدد پاسخ به سؤالات زیر است: میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

1ـ به چه میزان دانش‌آموزان از صلاحیت‌های اجتماعی برخوردارند؟

2ـ به چه میزان دانش‌آموزان از صلاحیت‌های اقتصادی برخوردارند؟

3ـ به چه میزان دانش‌آموزان از صلاحیت‌های سیاسی برخوردارند؟

4ـ به چه میزان دانش‌آموزان از صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده برخوردارند؟

فرضیه‌های تحقیق

1ـ برنامه‌ درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های اجتماعی دانش‌آموزان پایه‌ی اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

2ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های اقتصادی دانش‌آموزان پایه‌ی اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

3ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های سیاسی دانش‌آموزان پایه‌ی اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

4ـ برنامه درسی مطالعات اجتماعی بر صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده در دانش‌آموزان پایه‌ی اول دوره‌ی متوسطه اثر دارد.

روش پژوهش

روش تحقیق در این پژوهش روش زمینه‌ای است. زمینه‌ای به لحاظ این که با این روش می‌توان به بررسی تعداد بیشتری متغیر در نمونه‌ای محدود پرداخت. در روش تحقیق زمینه‌ای ممکن است هدف محقق آن باشد که با استفاده از تکنیک‌های آمار استنباطی به بررسی تفاوت یا تشابه نظرات گروه‌های مختلف در جهت یافتن وحدت نظر ویژه درباره‌ی موضوعی پرداخته شود و با عنایت به این که هدف این تحقیق بررسی میزان تحقق اهداف تربیت اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول دوره متوسطه است، روش تحقیق زمینه‌ای، مناسب‌تری روش است. (نادری و سیف‌ نراقی، ۱۳۸۸، ص ۶۷)

جامعه آماری

جامعه آماری این پژوهش شامل همه دانش‌آموزانی است که در پایه اول دوره متوسطه مناطق و نواحی نوزده‌گانه سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های استان تهران که در سال تحصیلی ۸۹ ـ ۱۳۸۸ مشغول به تحصیل هستند. آمار دانش‌آموزان پایه اول متوسطه در حدود ۸۴۶۱۸ نفر است. در فصل سوم آمار دانش‌آموزان پایه اول به تفکیک دختر و پسر در سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های استان تهران آمده است.

نمونه و روش نمونه‌گیری

از جامعه آماری ۸۴۶۱۸ نفر دانش‌آموز پایه اول دوره‌ی متوسطه این پژوهش به استناد جدول برآورد حجم یا اندازه نمونه. Kerjecie , r.V. and Morgan . D.W. (نادری و سیف نراقی، سال ۱۳۸۸، ص ۲۱۶)

حجم نمونه ۳۸۴ نفر تعیین گردید نمونه فوق از بین دانش‌آموزان پایه اول متوسطه پسران و دختران مناطق و نواحی ۱۹ گانه سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های استان تهران انتخاب شد که در اجرای پرسشنامه این تعداد به ۴۰۰ نفر افزایش یافت. و در نهایت ۴۰۰ نفر به دو گروه آزمودنی مستقل تقسیم گردید که ۲۰۰ نفر مربوط به گروهی بود که سال اول متوسطه را شروع نموده بودند و ۲۰۰ نفر آنهایی که سال اول را به اتمام رسانیده بودند.

بدین ترتیب که مناطق و نواحی ۱۹ گانه سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های استان بر حسب جغرافیایی به چهار گروه (شمالی، جنوبی، غربی و شرقی) تقسیم گردیدند و با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای از هر گروه یک منطقه یا ناحیه به طور تصادفی انتخاب شدند. سپس از بین مدارس متوسطه پایه اول دخترانه و پسرانه مناطق و نواحی 19گانه دو دبیرستان (دخترانه و پسرانه) به صورت خوشه‌ای انتخاب گردید.

در نهایت در هر مدرسه تقریباً‌به نسبت تعداد دانش‌آموزان هر منطقه و یا ناحیه دانش‌آموز دختر و پسر به عنوان آزمودنی‌های تحقیق پایه اول متوسطه بر حسب نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شد. دلیل استفاده از نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای این بود که توزیع جغرافیایی اعضاء به گونه‌ای پراکنده و دسترسی به همه آنان مقدور نبود. (نادری و سیف نراقی، سال ۱۳۸۸، ص ۱۱۴)

محدودیت‌ها

به طور معمول هر تحقیقی با یک سلسله از محدودیت‌ها روبروست که تحقیق حاضر نیز از این قاعده مستثنی نیست. محدودیت‌های تحقیق فوق دو دسته‌اند به شرح زیر ارائه گردیده است:

الف: محدودیت‌هایی که کنترل آن از عهده پژوهشگر خارج است:

1ـ در این پژوهش در انتخاب نمونه محدودیت‌هایی چون فضای آموزشی مشابه و برخورداری همه دانش‌آموزان از وجود معلمان همسان و ….. وجود دارد. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

2ـ ابزار اندازه‌گیری در پژوهش حاضر محقق ساخته است بنابراین خالی از خطا و اشتباه نخواهد بود.

3ـ در عدم توانایی کنترل همه متغیرهای بازیگر ممکن است همه دانش‌آموزان با دقت و صراحت لازم با پژوهشگر همکاری ننمایند.

4ـ امکان وجود خطا در محاسبات آماری و ریاضی وجود دارد منتهی محقق سعی‌اش بر این است که خطاهای ریاضی و آماری را به حداقل ممکن برساند.

5ـ امکان دارد همه دانش‌آموزان پایه اول متوسطه به یک اندازه از وجود دبیران مجرب و متخصص مربوط به برنامه درسی مطالعات اجتماعی برخوردار نباشند.

6ـ‌ عدم همکاری جدی مدیران و کادر اجرایی دبیرستان‌ها در هنگام اجرای پرسشنامه. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

7ـ عدم برخورد صادقانه دانش‌آموزان با آیتم‌های پرسشنامه که فقط یک گزینه را علامت بزنند.

8ـ به دلیل اینکه نمونه آماری دو نمونه از دانش‌آموزانی است که به طور مستقل برنامه درسی را در طول یکسال تحصیلی آموزش دیده و ندیده‌اند امکان دارد از نظر سنی یکسال رشد در صلاحیت بررسی شده تأثیر داشته باشد.

ب: محدودیت‌هایی که کنترل آن در اختیار پژوهشگر است:

1ـ دامنه تربیت اجتماعی در دوره متوسطه وسیع است. در این پژوهش فقط روی برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول تمرکز گردیده است.

2ـ به سبب زیاد بودن داده‌ها و اطلاعات جانبی در این پژوهش، امکان عدم بررسی و تجزیه و تحلیل برخی از آن‌ها وجود خواهد داشت.

3ـ پژوهشگر خود را محدود کرده است به چهار منطقه یا ناحیه از آموزش و پرورش شهرستان‌های استان تهران آن هم به دلیل کمبود مالی و زمان محدود اجرای طرح. (نادری و سیف نراقی، ۱۳۸۸، ص28)

تعریف واژه‌ها و اصطلاحات

تعاریف نظری:

 « مراد از تعاریف نظری واژه‌ها و اصطلاحات آن است که پژوهشگر یک مفهوم و واژه را به وسیله مفاهیم دیگر تعریف کند. این تعریف یک استنباط ذهنی و تجریدی از واژه‌هاست و باید ریشه در نوشته‌ها و نظریه‌های موجود داشته باشد و به طور علمی بیان شود.» (نادری و همکاران، ۱۳۸۶، ص62)

مفهوم تربیت و تربیت اجتماعی

شریعتمداری می‌گوید: «تعلیم و تربیت یعنی هدایت ابعاد اساسی شخصیت فرد، این ابعاد عبارتند از بعد عقلانی، بعد عاطفی، بعد اجتماعی، بعد اخلاقی و بعد بدنی. هدایت در بعد اجتماعی یعنی چگونه با دیگران بسر بَرَد، سازگاری با دیگران، توافق با دیگران، همکاری با دیگران، عدم موافقت با دیگران، زمینه‌ی هدایت فرد را تشکیل می‌دهد.» (شریعتمداری، ۱۳۸۵، ص72)

جان دیویی[9] مربی عالیقدر آمریکایی تعلیم و تربیت را «رشد قوه‌ی قضاوت صحیح» می‌داند. قضاوتی که مبتنی بر دلیل باشد. فرد در هر مرحله از رشد با امور مختلف سروکار دارد و باید درباره‌ی آن‌ها قضاوت کند. فرد در مراحل رشد و در برخورد با امورات اجتماعی مانند انتخاب شغل، انتخاب رشته تحصیلی، اداره معاش، ترتیب زندگی خصوصی، برقراری روابط با دیگران، شرکت در فعالیت‌های اجتماعی، بررسی نظریات علمی، آشنایی با اوضاع و احوال تاریخی و جغرافیایی، تشکیل میزان‌های اخلاقی و توجه به ارزش‌های و آرمان‌های انسانی بایستی از قوه‌ی قضاوت صحیحی برخوردار باشد. (شریعتمداری، سال ۱۳۸۷، ص88)

به نظر نگارنده، تربیت اجتماعی سعی در جامعه‌پذیر نمودن افراد دارد، بدین معنا که اگر تعلیم و تربیت را فعالیتی بدانیم که شکوفایی استعدادها و رشد همه‌جانبه شخصیت فرد را مد نظر داشته باشد این رشد به سمت و سوی پذیرش هنجارهای اجتماعی است. پذیرشی که مبتنی بر فهم و بینش صحیح باشد تا افراد موضع انفعالی در تعامل با دیگران را نداشته باشند.

تعریف برنامه درسی

«برنامه تربیتی شامل کلیه تجربیات، مطالعات، بحث‌ها، فعالیت‌های گروهی و فردی و سایر اعمالی است که شاگرد تحت سرپرستی و راهنمایی مدرسه انجام می‌دهد.» (شریعتمداری، ۱۳۸۶، ص3)

صلاحیت‌های اجتماعی[10]

«برای اینکه افراد بتوانند به طور مؤثر در زندگی اجتماعی شرکت کنند باید واجد شرایط و صلاحیت‌های خاصی باشند. به عبارت دیگر تا افراد یک جامعه و مهارت‌ها و عادات معینی را در خود رشد ندهند نمی‌توانند وضعی توأم با موفقیت و رضایت‌خاطر در زندگی اجتماعی برای خود به وجود آورند.» (شریعتمداری، ۱۳۸۷، ص65)

صلاحیت‌های اجتماعی براساس مصوبه گروه برنامه‌ریزی درسی علوم اجتماعی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی بدین شرح است:

ـ شناخت مفهوم گروه و ضرورت اهمیت آن در زندگی فردی ـ اجتماعی.

ـ‌ آشنایی با چگونگی تکوین گروه و روابط گروهی و مشکلات عمده‌ی آن.

ـ‌ شاخت مفهوم نظام اجتماعی و اجزای آن و آشنا به روابط متقابل نظام‌های اجتماعی.

ـ دارا بودن گرایش مثبت نسبت به ارزش‌های اجتماعی و … .

ـ دارا بودن گرایش مثبت نسبت به مشارکت در امور اجتماعی و توانا در همکاری و مشارکت‌های اجتماعی.

ـ‌ دارا بودن روحیه‌ی تحمل آراء دیگران و انتقادپذیری.

ـ‌ داشتن روحیه جمع‌آوری اطلاعات لازم برای تجزیه و تحلیل مسائل اجتماعی.

ـ داشتن روحیه‌ی مسئولیت‌پذیری در فعالیت‌های اجتماعی.

ـ توانا در انجام تحقیقات ساده در زمینه موضوعات اجتماعی. (ملکی و همکاران، ۱۳۷۸، ص 6ـ5)

صلاحیت‌های اقتصادی[11]

صلاحیت‌ها یا شایستگی‌های اقتصادی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه بر اساس مصوبه گروه برنامه‌ریزی درسی علوم اجتماعی سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی بدین شرح است: میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

ـ شناخت مفهوم نظام اقتصادی و اجزای آن.

ـ درک اهمیت اشتغال در زندگی فردی و اجتماعی.

ـ‌ آشنا با عوامل عمده‌ی انتخاب شغل.

ـ شناخت بیکاری به عنوان یکی از آسیب‌های نظام اقتصادی.

ـ‌ آشنا به روابط متقابل نظام‌های اجتماعی با یکدیگر.

ـ دارا بودن گرایش مثبت نسبت به ارزش‌های اقتصادی جامعه.

ـ دارا بودن نگرش مثبت نسبت به حرفه‌های مولد و معاش حلال.

ـ داشتن مهارت‌های اجتماعی در رابطه با شغل‌یابی. (ملکی و همکاران، ۱۳۷۸، ص 6ـ5)

 

صلاحیت‌های سیاسی[12]

صلاحیت و شایستگی در زمینه نظام سیاسی در برنامه درسی مطالعات اجتماعی براساس مصوبه گروه برنامه‌ریزی درسی علوم اجتماعی بدین شرح است:

ـ شناخت مفهوم نظام سیاسی و ضرورت اهمیت آن.

ـ‌ آشنا با انواع عمده‌ی نظام سیاسی

ـ شناخت عدم مشروعیت به عنوان آسیب‌ نظام سیاسی کشور.

ـ آشنا به روابط متقابل نظام اجتماعی با یکدیگر.

ـ دارا بودن گرایش مثبت نسبت به ارزش‌های سیاسی جامعه.

ـ داشتن گرایش مثبت نسبت به مشارکت در امور سیاسی و توانایی مشارکت در امور سیاسی.

ـ دارا بودن روحیه پاسداری از استقلال همه جانبه کشور و نفی هر گونه ستمگری و ستم‌پذیری. (ملکی و همکاران، ۱۳۷۸، ص 6ـ5)

صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده[13]

صلاحت و شایستگی در زمینه نظام خانواده براساس مصوبه شورای برنامه‌ریزی درسی علوم اجتماعی در برنامه درس مطالعات اجتماعی بدین شرح است:

ـ درک ضرورت و اهمیت تشکیل خانواده.

ـ شناخت خانواده به عنوان یک نظام اجتماعی.

ـ آشنا با مسائل و مشکلات عمده خانواده

ـ آشنا با کارکردها، آثار و نتایج خانواده بر اجتماع و فرد.

ـ آگاه به آثار نامطلوب رشد بی‌رویه جمعیت.

ـ به پایداری نظام خانواده در همه زمان‌ها واقف است. (همان منبع، همان صفحات)

تعاریف عملی:

«منظور از تعریف عملی واژه‌ها و اصطلاحات، آن است که محقق در این تعریف به مشخص ساختن حدود یک متغیر و تعیین حوزه عملیاتی آن، تعیین معیارها و مدارک تجربی و عملی جهت اندازه‌گیری و سنجش آن متغیر به طریقی که در پژوهش مورد نظر مد توجه محقق باشد، مبادرت می‌کند. (نادری و همکاران، ۱۳۸۶، ص ۶۳)

مفهوم تربیت و تربیت اجتماعی

منظور از تربیت و تربیت اجتماعی در این پژوهش کل آیتم‌هایی است که در پرسشنامه پژوهش آمده است. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

برنامه درسی

برنامه درسی شامل کلیه تجربیات، مطالعات، بحث‌ها، فعالیت‌های گروهی و ضروری و سایر اعمالی است که دانش‌آموزان پایه اول دوره متوسطه، برای یادگیری برنامه درسی مطالعات اجتماعی تحت سرپرستی و راهنمایی مدرسه انجام می‌دهند.

صلاحیت‌های اجتماعی

منظور از صلاحیت‌های اجتماعی در این پژوهش مجموعه آیتم‌هایی است که در شماره‌های (۱ و ۲ و ۳ و ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ و ۱۸ و ۱۹ و ۲۴ و ۳۶) پرسشنامه محقق ساخته ذکر گردیده است یا مجموعه میانگین نمرات آیتم‌های فوق می‌باشد.

صلاحیت‌های اقتصادی

منظور از صلاحیت‌های اقتصادی در این پژوهش مجموعه آیتم‌هایی که در شماره‌های (۷ و ۸ و ۹ و ۲۰ و ۲۹ و ۳۰ و ۳۱ و ۳۲ و ۳۸) پرسشنامه محقق ساخته ذکر گردیده است.

 

صلاحیت‌های سیاسی

منظور از صلاحیت‌های سیاسی در این پژوهش مجموعه آیتم‌هایی است که در شماره‌های (۱۰ و ۱۱ و ۲۱ و ۲۲ و ۲۳ و ۳۳ و ۳۴ و ۳۵ و ۲۵) پرسشنامه محقق ساخته ذکر گردیده است.

صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده

منظور از صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده در این پژوهش مجموعه آیتم‌هایی است که در شماره‌های (۴ و ۵ و ۶ و ۱۶ و ۱۷ و ۲۶ و ۲۷ و ۳۷ و ۲۸) پرسشنامه محقق ساخته ذکر گردیده است. میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

[1]. Durkheim

[2] . Cooley

[3] . Dewy

[4] . Francis J – Brewn

[5] . social – process

[6] . Philipce

[7] . bandoro

[8] . macro social system

[9] . Jhon Dewy

[10] . social competencies

[11] . economical competencies

[12] . political competencies

[13] . Family competencies

فهرست مطالب

چکیده‌ی تحقیق

بیان مسأله

فرضیه‌های تحقیق

جامعه آماری

حجم نمونه

ابزار پژوهش

خلاصه نتایج

فصل اول: طرح تحقیق

مقدمه

بیان مسأله

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

اهداف پژوهش

اهداف کلی

اهداف ویژه

سؤالات تحقیق

فرضیه‌های تحقیق

روش پژوهش

جامعه آماری

نمونه و روش نمونه‌گیری

محدودیت‌ها

تعریف واژه‌ها و اصطلاحات

تعاریف نظری:

مفهوم تربیت و تربیت اجتماعی

تعریف برنامه درسی

صلاحیت‌های اجتماعی

صلاحیت‌های اقتصادی

صلاحیت‌های سیاسی

صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده

تعاریف عملی:

مفهوم تربیت و تربیت اجتماعی

برنامه درسی

صلاحیت‌های اجتماعی

صلاحیت‌های اقتصادی

صلاحیت‌های سیاسی

صلاحیت‌های مربوط به نظام خانواده

فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق

مقدمه

مفهوم برنامه درسی

برنامه درسی مطالعات اجتماعی

تاریخچه مطالعات اجتماعی

روابط مطالعات اجتماعی با علوم اجتماعی

تربیت اجتماعی

اهمیت تربیت اجتماعی

اهداف تربیت اجتماعی

هدف‌های کلی آموزش متوسطه در ایران

تربیت اجتماعی در برنامه‌های درسی دوره متوسطه

ابعاد جامعه شناختی آموزش متوسطه

نقش نوجوان در جامعه

جریان‌های اجتماعی

وظایف مدرسه در رابطه با تربیت اجتماعی

مسئولیت‌پذیری و تربیت اجتماعی

نظام خانواده

رشد اجتماعی

رشد اجتماعی و سازگاری با دیگران

اهمیت رشد اجتماعی

نقش خانواده و مدرسه در رشد اجتماعی

مشخصه‌های رشد اجتماعی

1ـ استقلال

2ـ پذیرش مسئولیت

3ـ آینده‌نگری

4ـ میانه‌روی

5ـ امیدواری و خوش‌بینی

6ـ شوخی و بذله‌گویی

نمادها و علائم رشد اجتماعی به نقل از شریعتمداری

فعالیت‌های اجتماعی

مفهوم نظام سیاسی

مشروعیت نظام سیاسی

عدم مشروعیت نظام سیاسی

تحقق اهداف تربیت اجتماعی

الف) قلمرو دانش‌ها

ب) قلمرو نگرش‌ها

پ) قلمرو مهارت‌ها

تحقیقات و مطالعات مرتبط با موضوع تحقیق

فصل سوم : روش انجام پژوهش

مقدمه

روش پژوهش

جامعه آماری

نمونه و روش نمونه‌گیری

ابزار پژوهش

روایی و پایایی پرسشنامه

روش تجزیه و تحلیل داده‌ها

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل آماری داده‌ها  میزان تحقق تربیت اجتماعی در دبیرستان

مقدمه

داده‌های مربوط به سؤالات پژوهش

تجزیه و تحلیل اولین سؤال پژوهش

تجزیه و تحلیل دومین سؤال پژوهشی

تجزیه و تحلیل سومین سؤال پژوهشی

تجزیه و تحلیل چهارمین سؤال پژوهش

اطلاعات جانبی و تکمیلی تحقیق

فصل پنجم: خلاصه نتیجه‌گیری و پیشنهادها

مقدمه

خلاصه تحقیق

نتیجه‌گیری

پیشنهادهای مبتنی بر یافته‌های تحقیق

موضوعات پیشنهادی بر تحقیقات بعدی

منابع و مآخذ

پیوست‌ها

ـ‌جدول دانش‌آموزان پایه اول به تفکیک دختر و پسر

ـ جدول نسبت دانش‌آموزان پایه اول به نسبت تعداد جمعیت

ـ جدول شماره 1ـ4 شاخص‌های آماری مربوط به متغیرهای صلاحیت اجتماعی

ـ جدول شماره 2ـ4 خلاصه محاسبات آماری آزمون z

ـ جدول شماره ۳ ـ4 شاخص‌های آماری مربوط به متغیرهای صلاحیت اقتصادی

ـ جدول شماره ۴ ـ4 خلاصه محاسبات آماری آزمون z

ـ جدول شماره ۵ ـ ۴ شاخص‌های آماری مربوط به متغیرهای صلاحیت سیاسی

ـ جدول شماره ۶ ـ ۴ خلاصه محاسبات آماری آزمون z

ـ جدول شماره 7ـ4 شاخص‌های آماری مربوط به متغیرهای صلاحیت خانوادگی

ـ جدول شماره ۸ ـ ۴ خلاصه محاسبات آماری آزمون z

ـ جدول مربوط به میانگین نمرات سؤالات پرسشنامه