مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

در عصر ارتباطات و پیشرفت های شگرف برای کسب علم و دانش و رشد فکری و اجتماعی و معنوی و هر کاری، انسان نیاز به برنامه ریزی و تنظیم اوقات دارد، اسلام به عنوان کاملترین دین الهی که برای بشریت آمده بر مسئله برنامه ریزی تأکید و پافشاری نموده است.

۱- سفارش علی(ع) به نظم در واپسین لحظات

علی(ع) به امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، و همه فرزندانش و تمامی کسانی که وصیّت نامه حضرت به آنان می رسد این گونه وصیّت کرد: «اوصیکما… بتقوی الله و نظم امرکم؛(۱) شما دو نفر را به تقوای الهی و نظم و برنامه ریزی در کارها سفارش می کنم.»

۲- مؤمن باید برنامه ریزی داشته باشد

علی(ع) فرمود: «للمؤمن ثلاث ساعاتٍ: فساعه یناجی فیها ربّه و ساعهً یرمّ معاشه و ساعه یخلّی بین نفسه و بین لذّتها فیما یحلّ و یجمل؛(۲) سزاوار است مؤمن را سه زمان باشد: زمانی که در آن با پروردگارش راز و نیاز کند، و زمانی که هزینه های زندگی را تأمین کند، و زمانی را به خوشی های حلال و زیبا، اختصاص دهد.»

امام صادق(ع) فرمود: «در حکمت آل داوود، چنین آمده است، سزاوار است مسلمان خردمند زمانی را به اعمال میان خود و خداوند اختصاص دهد و زمانی را با خوشی های حلال سپری کند که این زمان، کمک به آن دو وقت خواهد بود.»(۳)

ضرورت برنامه ریزی

در منابع اسلامی به چند جهت برنامه ریزی را ضروری و لازم دانسته است.

۱- عمر و زمان به سرعت در حال گذشت است و گذشت آن محسوس نیست.

علی(ع) فرمود: «الفرصه تمرّ مرّ السّحاب؛(۴) زمان و فرصت همچون ابر در حال گذر است.»

بر لب جوی نشین و گذر عمر ببین

کاین اشارت زجهان گذرا ما را بس

۲- عمر و زمان قابل بازگشت نیست و به هیچ طریقی نمی توان آن را برگرداند.

علی(ع) فرمود: «الفرصه سریعه الفوت، و بطیئته العود؛(۵) فرصت به سرعت می گذرد و به کندی برمی گردد.»

۳- زمان با هیچ چیز قابل معاوضه نیست. مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

علی(ع) فرمود: «الفرصه غنمٌ؛(۶) زمان و فرصت غنیمت و منفعتی است (که با چیزی قابل معاوضه نیست.)»

هر سرمایه ای را انسان از دست دهد قابل جبران است جز سرمایه عمر و زمان که قابل جبران نیست.

فخررازی در ذیل آیه «والعصر انّ الانسان لفی خسرٍ؛(۷) به عصر سوگند که انسان ها هم در زیانند.»

چنین می گوید: «یکی از بزرگان پیشین می گوید: معنی این سوره را من از مرد یخ فروشی آموختم که فریاد می زد و می گفت: «ارحموا من یذوب رأس ماله ارحموا من یذوب رأس ماله؛ رحم کنید به کسیکه سرمایه اش ذوب می شود،رحم کنید به کسی که سرمایه اش ذوب می شود.» پیش خود گفتم: این است معنی «انّ الانسان لفی خسرٍ» عصر و زمان بر او می گذرد و عمرش پایان می گیرد و ثوابی کسب نمی کند و در این حال زیانکار است.»(۸)

گویند: گدائی در مغازه مردی آمد به او گفت: یک گونی از این گردوها را به من عطا کن.

صاحب مغازه گفت:گدای ناشی! کجا دیده ای یک گونی گردو را به عنوان گدایی به گدا بدهند؟

گدا کنار گونی نشست گفت:اجازه میدهی دانه ای از آن ها را بردارم.

صاحب مغازه گفت: بردار، دوباره گفت: دومی را اجازه می دهی…

صاحب مغازه گفت: گویا همان یک گونی را می خواهی یکی یکی از من بگیری.

روزگار هم سرمایه ما را لحظه به لحظه از دست ما می برد بدون اینکه متوجه آن باشیم.

افسوس که ایام جوانی بگذشت

حالی نشد و جهان فانی بگذشت

مطلوب همه جهان، نهان است امروز

دیدی همه عمر در گمانی بگذشت

رسول خدا(ص) فرمود: «انّ العمر محدودٌ لن یتجاوز احدٌ ما قدر له…؛(۹)

عمر محدود است هیچ کس از مقداری که برای او تعیین شده است رد نمی کند.»

وفرمود:«کن علی عمرک اشحّ منک علی درهمک و دینارک؛(۱۰)بر عمر(و زمان)حریص تر باش تا نسبت به درهم و دینار.»

مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

۴- مدیریت زمان نشانه رشد اجتماعی و عامل سعادت اخروی است.

رسول خدا(ص) فرمود: «انّ عمرک مهر سعادتک ان انفذته فی طاعه ربّک؛ عمر (و زمان) قیمت و بهای سعادت تو است اگر (با برنامه ریزی) در مسیر طاعت خدا به کار گرفته شود.»

و در جای دیگر فرمود: «احذروا ضیاع الاعمار فیما لایبقی لکم ففائتها لایعود؛(۱۱) از ضایع کردن عمر در چیزی که ماندگار نیست پرهیز کن چرا که عمرهای از دست رفته قابل برگشت نیست.»

۵- لزوم انجام کارها در وقت خودش

لازم است هر کاری در زمان مقرر و مناسب خود انجام گیرد و این امر بوسیله برنامه ریزی میسر میگردد.

رسول خدا(ص) فرمود: «الامور مرهونهٌ باوقاتها؛(۱۲) هر کاری در گرو زمان خودش است.» از طرف دیگر اگر فرصت دادی و با برنامه ریزی در زمانش انجام ندادی دچار حزن و اندوه می شود.

پیامبر اکرم(ص) فرمود:«اضاعهٌ الفرصه غصّهٌ؛(۱۳)ضایع کردن فرصت(درمسیر غیر صحیح)غصّه می آورد.»

و فرمود:«ترک الفرص غصصٌ؛(۱۴)ترک فرصت ها (و بهره برداری نکردن) غصّه ها در پی دارد.»

۶- راه رسیدن به موفقیّت

معروف است که امام راحل(ره)آنقدر منظم بود که عرب مغازه دار بازار هویش نجف،باآمدن او ساعت خود راتنظیم میکرد.

«مارون کور»با برنامه ریزی دقیق، یکی از آثارش را در ضمن رفتن از خانه بیماری به خانه بیمار دیگر نوشت.»(۱۵)

و دکتر «برزی» زبان فرانسوی و ایتالیایی را هنگام رفتن به اداره و بازگشت از آن یاد گرفت.»(۱۶)

شیخ انصاری با برنامه ریزی که داشت علاوه بر کارهای اصلی، هر روز یک جزء قرآن، یک نماز جعفر طیّار، زیارت جامعه و زیارت عاشورا می خواند.(۱۷)

۷- از لحظات عمرمان پرسش می شود

علی(ع) فرمود: «انّ عمرک عدد انفاسک و علیها رقیب یحصیها؛(۱۸) عمرت همان تعداد نفس های تو است که بر آن نگهبانی است که آن را شمارش می کند.»

رسول خدا(ص) فرمود:«لاتزول قدما عبدیوم القیامه حتی یسئل عن اربعٍ عن عمره فیما افناه وعن شبابه فیما ابلاهً…؛(۱۹)

بنده در روز قیامت، گام از گام بر نمی دارد مگر آن که از چهار چیز پرسیده شود: از عمرش که چگونه سپری ساخته، و از جوانی اش که چگونه هدر داده است…»

فوائد برنامه ریزی

برنامه ریزی فوائد گرانسنگ فراوانی دارد که به اهم آن ها اشاره می شود.

مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

۱- اولویت های زندگی مشخص می شود

یقینا کارهای زندگی انسان یک دست نیست، برخی مهمتر است، برخی مهم، و برخی اهمّیت کمتری دارد، برنامه ریزی اولویت ها و اهم ها را مشخص می کند.

در شرع اسلام هم توصیه شده که در تزاحم کارها اهم را انتخاب کنید، آنگاه فالاهم را علّامه طباطبایی وقتی تفسیر المیزان را می نوشتند، ابتدا بی نقطه می نوشتند، بعد که مرور مجدد می کردند، آن را نقطه گذاری می کردند. از ایشان علّت این کار سؤال شد، گفتند: من حساب کرده ام اوّل که بی نقطه می نویسم و بعد در مرور نقطه می گذارم، چند درصد در وقتم صرفه جویی می شود.(۲۰)

۲- تمام اوقات انسان مفید و مؤثر می شود

انسان در برخی حالات توان کارهای سنگین را دارد و در برخی حالات لازم است به کارهای سبک تر و کارهای مطالعاتی راحت تر، بپردازد، اگر برنامه ریزی در کار باشد تمام آنات انسان مفید و مثمر خواهد بود.

علی(ع) فرمود:«رحم الله امرءاً علم انّ نفسه خطاه الی احبه فبادر عمله و قصّر امله؛(۲۱) خدا رحمت کند مردی را که بداند نفس های او گام های او به سوی مرگ است پس بر انجام عملش مبادرت بورزد و آرزوها را کوتاه کند.»

مرحوم امام خمینی، تحریر الوسیله را در حال تبعید در ترکیه نوشتند. مرحوم فیض کاشانی کتاب شعر “طاقدیس” را در مسیر راه سرویس بهداشتی (مستراح) می سراید. و یکی از بزرگان در وقتی که غذا داغ بود ناگزیر بود، درنگ کند تا غذا سرد شود به نوشتن می پرداخت، به تدریج که نوشته هایش زیاد شد، آن ها را به چاپ رساند و ان را «پنج دقیقه های قبل از غذا» نام نهاد.(۲۲)

۳- امکان ذخیره سازی وقت فراهم می شود

برنامه ریزی باعث می شود هر کار در جای خود انجام و به اندازه خود وقت ببرد، در نتیجه امکان ذخیره سازی وقت فراهم است. علی(ع) فرمود:«الامور مرهونه باوقاتها؛(۲۳) کارها در گرو اوقات خود می باشد.»

یعنی هر کار باید با برنامه ریزی در وقت و زمان خود انجام گیرد.

و مناسب است هر کسی در برنامه ریزی روزانه در پازل یا جورچین زمان هر کار را مشخص کند، زمان کار، زمان مطالعه، زمان عبادت و خواندن قرآن و دعا، زمان استراحت و خواب، زمان تفریح و ورزش، زمان روابط خانوادگی و اجتماعی، و ساعتی نیز برای خلوتم در نظر بگیرم.

مرحوم استاد مطهری برنامه ریزی دقیق داشت از جمله در شبانه روز ساعتی را برای رسیدن به مشکلات فرزندان خویش قرار داده بود و بر انجام فرائض دینی آنان نظارت دقیق داشت. در کنار تهجد و تدریس مطالب قابل توجه را در فرصت های مناسب و به طور منظم یادداشت می کرد.(۲۴)

گویند از طلبه پرسیدند متأهل شدن شما بر وقت و فراگیری درس شما اثر منفی نگذاشته است در جواب گفت: برعکس وقت من افزوده شده است. چرا که زمان هایی را که صرف شستن لباس و نظافت حجره و آماده نمودن غذا می کردم، اکنون از آن برای فراگیری علوم استفاده می کنم و همسرم کار شستن و نظافت… را انجام می دهد.

۴- سریعتر و مطمئن تر به هدف رسیدن

کسی که برنامه ریزی دارد، طبق برنامه حرکت می کند و در طول روز استهلاک و هدر دادن وقت ندارد به سرعت تلاش می کند به برنامه های خود برسد و همین امر باعث می شود که با سرعت و هدف خود نزدیک تر شود؟ مقاله برنامه ریزی در مدیریت اسلامی

۵- امکان ارتباط با مردم و خدا فراهم می شود

بسیارند کسانی که می گویند موفق نمی شویم در روز مقداری قرآن بخواینم و یا مناجات و دعا با خدا داشته باشیم، رازش این است که برنامه ریزی ندارند. اگر ساعتی را در روز مخصوص خواندن قرآن و دعا قرار دهند یقیناً موفق خواهند شد.

شیخ انصاری با این که مرجع تقلید است و از مادر خویش سرپرستی می کند و به کار درس و تعلیم خود می رسد با این حال هر روز یک جزء قرآن، نماز جعفر طیار، زیارت جامعه و زیارت عاشورا می خواند.(۲۵) چرا که برنامه ریزی دارد. و همین طور برای سر زدن به خویشاوندان و یا سرکشی از مردم در محل تبلیغی، نیاز به برنامه ریزی و اختصاص وقت داریم.

۶- کم شدن استرس ها و فشارهای روانی

در طول روز اگر انسان هم مشغول انجام کارها باشد و هم برنامه ریزی قبلی نداشته باشد دچار اضطراب و استرس می شود ولی اگر از قبل برنامه ریزی داشته در حین انجام کار دچار اضطراب نمی شود گاهاً با برخی از دوستان طلبه برخورد می کنیم که مثلاً نمی دانند برای شبهای قدر چه سخنرانی و چه برنامه ای داشته باشند، همین امر باعث می شود مطالعات آن شب و روز با اضطراب انجام گیرد. طبیعهً از کیفیت مطلوب برخوردار نخواهد بود. ولی اگر از اول ماه مبارک برنامه ریزی داشته باشد در آن شب دچار استرس نخواهد شد.

فهرست

مقدمه

ضرورت برنامه ریزی

فوائد برنامه ریزی

اصول برنامه ریزی

نکات مهم در برنامه ریزی

پی نوشت