قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران

قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران

قاچاق، معضلی است که تمامی کشورهای جهان به نوعی گرفتار آن هستند، ولی شواهد نشان می‌دهد عمق در وسعت قاچاق در کشورهای کمتر توسعه یافته، بیشتر می‌باشد. به نحوی که در بعضی از این کشورها، قاچاق بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی جامعه را در بر می‌گیرد. در این بین می‌توان آثار و نشانه‌های وجود ریشه‌دار این معضل را در لایه‌های مختلف اقتصاد جمهوری اسلامی نیز مشاهده کرد. متاسفانه باید به این واقعیت اشاره داشت که در خلال سال‌های اخیر بر دامنه و عمق این پدیده افزوده شده است.

در این زمینه یکی از کالاهایی که برای قاچاقچیان از جذابیت بالایی برخوردار بوده و غالبا در صدر جدول کالاهای قاچاق به خارج از کشور قرار دارد، فرآورده های نفتی یارانه ای می‌باشد. استان های مرزی به جهت شرایط اقلیمی و جغرافیایی از یک طرف و ساختار جمعیتی و فرهنگی از طرف دیگر که معمولا همواره جزء استانهای توسعه نیافته و غیربرخوردار بوده هستند .

مهاجرپذیری استان وعدم ثبات سیاسی و اقتصادی کشورهای همسایه و تحولات منطقه ای و نیز خشکسالی های اخیر و فقر منابع آب وخاک و همچنین عدم وجودبسترهای مناسب و زیرساختها برای سرمایه گذاری و مشارکت بخش خصوصی در این استان ها  مشکلات زیادی را بر آن تحمیل نموده است .

قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران

بیکاری و رشد سریع جمعیت جوان استان وپایین بودن ضریب تکلف از یک طرف و شرایط وسوسه انگیز قاچاق سوخت که به جهت سیاستهای حمایتی دولت و تخصیص یارانه شکاف قیمتی قابل توجهی را با خارج از مرزهای کشور ایجاد نموده است باعث ایجاد بسترهای مناسب برای سرمایه گذاری و ایجاد اشتغال مولد اتخاذ سیاست های حمایتی مناسب و حذف یارانه ها اتخاذ سیاستهای کنترلی و برخورد با تامین کنندگان سوخت چتربازان از جمله اقداماتی است که دولت برای کاهش این پدیده شوم باید اتخاذ نماید .[۱]

اگر بخواهیم عملکرد نظام عدالت کیفری کشور در زمینه مقابله و کنترل این پدیده را مورد بررسی قرار دهیم، میتوان به ایراداتی از جمله جرم‌انگاری غیر منطقی، تصویب قوانین وصدور بخشنامه های متفاوت از ناحیه مراجع غیرصالح، عدم هماهنگی دستگاه های متولی در روند مقابله و کنترل قاچاق سوخت و عدم تعیین مرجع صالح واحد جهت رسیدگی اشاره نمود. این وضعیت، نهادهای متولی مقابله و پیشگیری را دچار یک سردرگمی و اختلاف نظر در روند مقابله نموده است.

در واقع اختلاف نظرهای موجود در حوزه قاچاق سوخت به همراه دیگر عوامل مؤثر فوق‌الذکر وضعیتی را به وجود آورده است.که متهمان این جرم با استفاده از خلأهای موجود قانونی و رویه اجرایی غیرقانونی، موفق به فریب دستگاه قضایی یا شبه قضایی شده و به راحتی از چنگال عدالت میگریزند. [۲]

ادبیات تحقیق:

برای یافتن تعاریف گوناگون قاچاق، قاچاقی  قاچاق کردن، سوخت  به چند لغت نامه معتبر ایرانی مراجعه ومتن  آنها را عینا نقل میکنیم:

• قاچاق [۳](ترکی ص ، اِ) برده . ربوده . (فرهنگ نظام ). || آنچه ورود آن به کشور و یا معامله
• قاچاق[۴] [ تر. ] (اِ.) خرید و فروش اجناس به طور غیرقانونی .

• قاچاق[۵] (اسم، صفت) [ترکی]
  ۱. خریدوفروش کالاهایی که معاملۀ آن‌ها در انحصار دولت یا ممنوع است.
  ۲. وارد کردن یا صادر کردن کالاهایی که ورود و صدور آن‌ها ممنوع است.
  ۳. (صفت) ویژگی کالایی که معاملۀ آن ممنوع باشد.

• قاچاق[۶]تردستی, کاری که پنهانی وباتردستی انجام شود, خریدفروش کالائی درانحصاردولت ویامعامله ممنوعه( اسم ) ۱ – کاری بر خلاف قانون که پنهانی انجام شود ۲ – متاعی که معامله یا ورود آن بکشور ممنوع است

• قاچاق شدن[۷] ( مصدر ) ۱ – در رفتن ( از سر خدمت و کار ) غیبت کردن ( در ساعت کار ) : این برادر کلائ است باشورا هم مدرسه است امروز گویا قاچاق شده و مادرش خبر ندارد .
• ۲ – وارد شدن متاعی بدون پروانه قانونی به کشور

• قاچاق کردن [۸]( مصدر ) متاعی را پنهانی وارد کشور کردن و نپرداختن عوارض گمرکی آن .

• قاچاقچی[۹]آنکه امتعه ممنوع الورود را بدون کسب اجازه از دولت و پرداخت گمرک وارد کند کسی که با کالاهای ممنوع معامله کند .

• قاچاقی [۱۰]( صفت ) بنحو قاچاق بطور غیر قانونی و پنهانی : قاچاقی وارد مرز شد .

در مجموع در تعریف قاچاق می‌توان گفت «هر گونه فعالیت غیر قانونی در امر واردات، صادرات، خرید، فروش، تولید، توزیع، حمل و نگهداری کالا و ارز» قاچاق محسوب می‌شود. شخص یا اشخاصی را که مبادرت به انجام قاچاق نماید، «قاچاقچی» یا «سوداگر» و کالای اقتصادی را که مورد قاچاق قرار می‌گیرد، «کالای قاچاق» یا به اختصار «قاچاق» می‌نامند.

سوخت [۱۱] آنچه سوزند در تنور و بخاری و تون و مانند آن . آنچه برای سوختن و گرم کردن است . آنچه ضرور است سوختن را از نفت و هیمه و جز آن .آنچه برای گرم کردن یا پختن بکار است از هیمه و برگ خشک و سرگین و نفت و جز آن . (یادداشت بخط مؤلف ).

آنچه ممتنع الوصول ماند از وامهای داده شده . لاوصول . از میان شدن طلبی . (یادداشت بخط مؤلف)  سوخت را بود کردن ؛ قاعده ای بوده است دولتی که مستوفیان و عاملین رعایت میکردند. (یادداشت بخط مؤلف )

ماده سوختنی مانند: نفت سوخت[12]

سوخت [۱۳] (اسم) (شیمی) [suxt] آنچه بسوزانند از قبیل هیزم، زغال، نفت، بنزین، گاز و مانند آن‌ها برای ایجاد حرارت یا نیرو؛ مادۀ سوختنی- (اسم مصدر) [مجاز] از بین رفتن سوخته.

سوخت‌وساز: (زیست‌شناسی) تغییرات شیمیایی مواد غذایی که در بدن جانداران رخ می‌دهد و نیروی لازم برای اعمال حیاتی و تقویت عضلات تولید می‌شود؛ متابولیسم.

سوخت‌های فسیلی: نفت؛ گاز؛ زغال‌سنگ.

نمونه چند صفحه از پایان نامه قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران

گمرگ [۱۴](گُ رُ) (اِ.) [ مأخوذ از ترکی ] ۱ – اداره ای که مأمور مراقبت از ورود و خروج کالاها (بر اساس قانون واردات و صادرات ) و دریافت حقوق گمرکی از دارندگان آن هاست . ۲ – هزینه ها و حقوق گمرکی .

گمرک از ریشهٔ کومرسیوم Comercium اتخاذ شده که در زبانهای فرانسه و انگلیسی کومرس Commerce بمعنی تجارت و مبادله کالا گفته می‌شود. همچنین به معنی حقوقی است که بر کالا و مال التجاره تعلق می‌گیرد و به عقیده بعضی از نویسندگان پس از فتح قسطنطنیه دولت عثمانی این واژه را از زبان یونانی اخذ و با تلفظ ترکی، یعنی کومروک مورد استفاده قرار داده‌است. در فارسی این کلمه از ترکی گرفته شده‌است، در ضمن معاهدات نادرشاه با سلطان محمودخان اول پادشاه عثمانی (۱۱۹۵ ه‍. ق) نیز کلمه گمرک ذکر گردیده‌است.[۱۵]

معنای حقوقی قاچاق

در قانون صراحتاً تعریفی از قاچاق ارائه نشده، بلکه در هر مورد به ذکر مصادیقی از عمل قاچاق اکتفا شده است.

به عنوان مثال، در ماده ۲۶ قانون مجازات مرتکبین قاچاق مصوب ۱۳۱۲ آمده است: خرید و فروش و نگاهداری اجناس دخانیه و ادوات و اشیایی که به موجب قانون انحصار دخانیات، خرید و فروش و تملک آنها در انحصار دولت است قاچاق محسوب می‌شود. در ماده ۴۵ همین قانون در تعریف اشیاء ممنوع‌الورود و ممنوع‌الصدور می‌گوید: مقصود از قاچاق اسلحه وارد کردن به مملکت و یا صادر کردن از آن یا خرید یا فروش و یا حمل و نقل و یا مخفی کردن و یا نگاه داشتن آن است در داخل مملکت.

مقصود از قاچاق اشیا ممنوع الورود یا ممنوع الصدور وارد کردن اشیا ممنوع الورود است به خاک ایران در هر نقطه از مملکت که اشیا مزبور کشف شود و یا خارج کردن اشیا ممنوع الصدور و یا تسلیم آن است به متصدی حمل و نقل و یا هر شخص دیگری برای خارج کردن و یا هر نوع اقدام دیگری برای خارج کردن از مملکت.

همچنین به موجب ماده واحده قانون تفسیر ماده ۴۵ مذکور، هر گاه اشیا ممنوع الورود را اشخاص در داخل کشور برای تجارت یا کسب و با علم به اینکه ممنوعاً وارد شده نقل و انتقال نموده یا واسطه در آن امر شوند نیز قاچاق محسوب می‌شود. در قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۵۰ نیز مصادیقی از عمل قاچاق نام برده شده است.

طبق ماده ۲۹ این قانون اقداماتی نظیر، وارد کردن کالا به کشور یا خارج کردن کالا از کشور به ترتیب غیر مجاز، خارج نکردن وسایط نقلیه و یا کالایی که به عنوان ورود موقت یا ترانزیت خارجی وارد کشور شده باشد، بیرون بردن کالای تجارتی از گمرک بدون تسلیم اظهارنامه و پرداخت حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض، اظهار کردن کالای ممنوع الورود یا غیر مجاز تحت عنوان کالای مجاز یا مجاز مشروط با نام دیگر، وجود کالای اظهارنشده ضمن کالای اظهار شده و اقدامات دیگری نظیر اینها، عمل قاچاق شناخته می‌شود.[۱۶]

در مجموع در تعریف قاچاق می‌توان گفت «هر گونه فعالیت غیر قانونی در امر واردات، صادرات، خرید، فروش، تولید، توزیع، حمل و نگهداری کالا و ارز» قاچاق محسوب می‌شود. شخص یا اشخاصی را که مبادرت به انجام قاچاق نماید، «قاچاقچی» یا «سوداگر» و کالای اقتصادی را که مورد قاچاق قرار می‌گیرد، «کالای قاچاق» یا به اختصار «قاچاق» می‌نامند.

پیشینه تحقیق و هدف از اجرای آن :

الف )پیشینه تحقیق :

به جهت مشکلات فراوان در زمینه انجام پژوهش های مربوط به اقتصاد پنهان در مرزهای کشور که ذکر گردید تاکنون بصورت گسترده اقدام به پژوهش نگردیده است مهمترین اقداماتی که تاکنون صورت قاچاق کالا و بررسی زمینه های توسعه صادرات را مشتمل می گردیده است .

ب )هدف از اجرای آن :

نارسائیهای اقتصادی برای جذب سرمایه های بخش خصوصی و بکارگیری آن درفالیت مولد و اشتغالزا .

پرسش های اساسی و فرضیه های پژوهش  :

پرسش های اساسی در انجام این پژوهش عبارتند از :

الف )پرسش :

۱-عوامل ایجاد تشدید کننده پدیده قاچاق سوخت در مرزهای جمهوری اسلامی  چیست ؟

۲-راهکارهای اجرایی جهت کاهش چالش های اقتصادی ناشی از آن کدامند ؟

ب) فرضیات پژوهش :

۱-مهمترین علت عدم رغبت بخش خصوصی به سرمایه گذاری در بخشهای مولد گسترش شبکه های قاچاق کالا و سوخت در استان است .

۲-یگانه عاملی که ساختار ونظام نقدینگی در استان را مختل نموده و به نابرابری اقتصادی اجتماعی منجر میگردد پدیده قاچاق سوخت است .

۳-برنامه ریزیها و سیاست گذاریها و تمهیدات درطول دهه اخیر در زمینه از موفقیت چندانی برخوردار نبوده است .

مشکلات پژوهشگر و راه حلهای رفع مشکلات :

استان های مرزی  به جهت ضعف منابع اطلاعاتی فاقد بسترهای مناسب برای پژوهش میبشد به ویژه پژوهش در حوزه موضوعاتی که به اقتصاد پنهان مربوط می شوند همواره با چالش روبرو بوده اند زیرا دسترسی به اطلاعات وآمار مستند غیرممکن است و از طرفی در این خصوص پایان نامه و یا پژوهشی ارائه نگردیده است .

از طرف دیگر ساختار سنتی و تفکر محافظه کارانه حاکم بر سازمانها و دستگاههای اجرایی ذی مدخل اجازه ارائه اطلاعات وآمار عملکرد درباره قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران را نمی داد این فضای غیرشفاف منجر به ارائه نتایج تخمینی می شود و برآورد درستی از واقعیت را نشدنی می نماید که موردنظر پژوهشگر نبود .

مجموعه اقدامات فوق الذکر باعث گردید تا حدودی مشکلات سر راه پژوهش رفع گردد لکن مشکلات پیدا و پنهان که پژوهشگر مستقیم وغیرمستقیم با آن برخورد نموده است بسیار بیشتر از آن است که بتوان ذکر نمود .

مهمترین آنها همانطور که ذکر شد عدم همکاری مسئولین دستگاههای اجرایی است از دیگر مشکلات عدم امکان توقف در نقاط مرزی و مناطق تردد چتربازان به علت سردی هوا در منطقه می باشد همچنین عدم شفافیت در بخش انرژی کشور عدم وجود آمار و اطلاعات در این زمینه به ویژه آمار مربوط به سوخت می باشد همچنین بسیاری از بازرگانان و پیله وران بازارچه های مرزی نسبت به نتایج نامطمئن بودند .

چارچوب مفهومی

قاچاق، چیزیست که ورود آن به کشور و یا معاملهٔ آن از طرف دولت ممنوع است.  در علم اقتصاد بصورت مشخص به ورود و خروج کالا که بصورت مخفیانه از مرزهای کشور وارد و یا خارج شود، قاچاق می‌گویند.

کلمه قاچاق یک کلمه ترکی است و به معنای گریزاندن می‌باشد و از مجموع قوانین و مقررات مربوط چنین استنباط می‌شود که قاچاق عبارت است از فراردادن مال، خواه آن مال مربوط به درآمد دولت بوده و یا ورود و خروج، تولید و نقل و انتقال و خرید و فروش آن طبق قوانین و مقررات مربوط، ممنوع و غیرمجاز گردیده باشد.[۱۷]

در اصطلاح گمرک و سایر دستگاههای وصولی دولت، منظور از قاچاق،گریزاندن کالا از پرداخت مالیات و عوارض به دولت است و یا فرار دادن کالا از شمول مقررات دولتی و نقل و انتقال و خرید و فروش آن به طور غیرمجاز و ممنوع است.[۱۸]

کالای اقتصادی که مورد قاچاق قرار می‌گیرد را کالای قاچاق می‌نامند. شخص و یا اشخاصی که مبادرت به انجام قاچاق می‌نمایند را قاچاقچی یا سوداگر گویند.[۱۹]

فهرست مطالب

چکیده

کلید واژه

بخش اول

ادبیات تحقیق

معنای حقوقی قاچاق

پیشینه تحقیق و هدف از اجرای آن

مشکلات پژوهشگر و راه حلهای رفع مشکلات

چارچوب مفهومی

چارچوب نظری تحقیق

قلمرو مطالعاتی

پیشنهاد های محقق

بخش دوم

مقررات صادرات و واردات کالا

مجازات قاچاقچیان، قاچاق سوخت و تاثیر آن بر اقتصاد ایران

بخش سوم

دلایل وجود قاچاق سوخت

رابطه قاچاق سوخت و افزایش نرخ دلار

مقایسه قیمت های سوخت در کشورهای مجاور

روشهای حمل قاچاق سوخت

کشف حاملهای قاچاق سوخت

امار قاچاق سوخت

هدفمندی یارانه ها و قاچاق سوخت

بخش چهارم

آثار و نتایج قاچاق

قاچاق سوخت پیامد کاهش ارزش پول ملی

قاچاق سوخت و آلودگی های محیط زیستی

بخش پنجم

نتیجه گیری و بیان راهکار

منابع