طراحی سیستم بودجه بندی جامع

پروژه مالی طراحی سیستم بودجه بندی جامع

در این پژوهش طراحی سیستم بودجه بندی جامع را در پنج فصل مورد بررسی قرار می دهیم. در ابتدا کلیاتی از بودجه و بودجه بندی و کاربردهای بودجه در شرکت را بحث می کنیم. در فصول بعدی به بیان نحوه بودجه نویسی ، ارائه راهکارها و مشکلات آن می پردازیم. نمونه ای از بودجه نویسی در سازمان تامین اجتماعی را نیز مطرح که مورد بررسی قرار می دهیم.

بودجه مبنای عملیات اجرایی دولت است ، زیرا دولت می بایست تمام فعالیت­های مالی خود ، اعم از کسب درآمد و پرداخت هزینه­ها برای اجرای برنامه های متعدد و متنوع خود را در چارچوب قانون بودجه انجام دهد. بنابراین بودجه می تواند آیینه تمام نمای همه برنامه ها و فعالیت های دولت بوده و نقش بسیار مهم وحیاتی در توسعه اقتصادی ملی ایفا نماید. (ابراهیمی نژاد.  ۱۳۸۰)

با توسعه وظایف دولت وافزایش سریع هزینه های دولتی وپیوند آن با وضعیت عمومی اقتصاد کشور، کنترل مخارج ، اهمیت خود را از دست داده و نیاز به بهبود در سیستم های برنامه ریزی، کنترل و مدیریت منابع بخش عمومی مطرح گردید، تا تصمیم گیرندگان را قادر سازد دید وسیع تری پیدا کرده و اطلاعات وسیعی در مورد نتایج عملکردها و هزینه های اجرای فعالیت ها داشته باشند. (فخاریان، ۱۳۸۶، ص ۴۴) طراحی سیستم بودجه بندی جامع

این امر موجب توجه دولت ها به اقتصادی بودن ، کارایی و اثربخشی منابع دولت به عبارتی مدیریت مالی دولت شد .مواجهه با این شرایط نه  تنها نیاز به بهبود روش ها و رویه های بودجه بندی موجود برای افزایش هماهنگی سیستم را مطرح ساخت ، بلکه بعد جدیدی برای تصمیم گیری در مدیریت ومدیریت مالی دولتی افزود یعنی سیستم بودجه ریزی عملیاتی و برنامه ای را برای بازنگری و ارزیابی مدیریت فعالیت های دولتی مطرح ساخت . ویژگی و وجه تمایز این سیستم از سیستم بودجه متداول ، تاکید روی اهداف،  نتایج و منابع حاصل از هریک از اقلام هزینه ها و یافتن پاسخ به این سوال بود که درآمد ها به چه منظور خرج میشود.

مقدمه

بودجه ریزی از متداول ترین ابزارهای حسابداری است که سازمانها برای برنامه ریزی و کنترل مورد استفاده قرار میدهند .سیستم بودجه ریزی نگاه مدیران را متوجه اینده میسازد مدیران از زاویه نگاه به اینده و برنامه ریزی میتوانند مشکلات بالقوه را پیش از وقوع پیش بینی و علاج کنند سپس مدیران میتوانند به جای مبارزه با مسایل روزانه درصدد بهره برداری از فرصتهای بالقوه بر ایند به گفته یک صاحب نظر به ندرت شرکتی برای شکست برنامه ریزی میکند  ولی بسیاری از شرکتها به سبب برنامه ریزی نکردن سرنگون میشوند. (علوی طبری، ۱۳۸۱)

با استفاده از بودجه میتوان اثار مالی فعالیت ها را با هدف بهبود مستمر و کاهش هزینه ها به صورت کمی بیان کرد همچنین درک ردیابی هزینه ها و تخصیص هزینه ها  به مدیران این امکان را میدهد که اثار ناشی از مبالغ مختلف فروش و هزینه های پیش بینی شده را بر صورت سود و زیان بودجه ای و ترازنامه بودجه ای بررسی کنند . (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۸۷)

بودجه یک طرح مقداری مشروح و کامل به منظور استفاده از منابع واحد تجاری در دورهای معین است و یا اینکه پیش بینی برنامه عملیات اینده است بر اساس روند گذشته و اطلاعات موجود در غالب اطلاعات کمی به واحد پول.ذکر این نکته اساسی است که برنامه ریزی مالی سالانه در یک شرکت یا واحد تجاری با تهیه بودجه جلمع صورت میگیرد . ( صراف، ۱۳۵۴)

۱-۳- چارچوب نظری

 انسان در طول زندگی خود همواره آمال و آرزوهای مختلفی داشته است  اما محدودیت منابع آنها را مجبور کرده که تنها قادر به پاسخگوئی  تعداد محدودی از آنها باشد و از این رو همواره مجبور به انتخاب بهینه بین اهداف خود بوده است. چنین امری در خصوص بنگاه های اقتصادی و نیز دولت ها مصداق دارد.به این  معنا که شرکت ها و دولتها مجبور بوده اند بین اهداف و سیاستهای متنوع خود، متناسب با محدودیت منابع خود تنها نسبت به عملی کردن تعداد محدودی از آنها اقدام کند. بر این اساس از همان آغاز حیات بشری، استفاده بهینه از منابع، مد نظر بوده است. چرا که منابع کمیابند و ضرورت ئارئ این منابع کمیاب به نحو احسن اداره شوند.

همانطور که یک خانوار  باید بین درآمدها و هزینه های خود تعادل ایجاد کند، دولت یا هر بنگاه اقتصادی نیز ملزم به دخل و خرج خود می باشد. لذا  علم اقتصاد به منظور اداره منابع محدود بوجود آمده  بنحویکه در تعاریف اولیه ای که از اقتصاد  بعمل می آید، اقتصاد را علم تخصیص منابع محدود بین اهداف رقابتی دانسته اند و بودجه را نیز ابزار تحقق این هدف  در سازمان ها و دولتها برشمرده اند. در این دیدگاه بودجه بصورت  تبدیل منابع مالی به اهداف انسانی  تعریف می شود. (حسن آبادی و نجار صراف ۱۳۸۶ )

کمیابی منابع مالی یک محدودیت اصلی در سازمان ها می باشد. صرف نظر از موقعیت مالی سازمان ها، هیچ سازمانی  از مقایسه بین اهداف و انتخاب بین انها گریزی نیست. در مواجهه با این منابع کمیاب، توجه مداوم به برنامه ریزی و تخصیص منابع ضرورت  تام دارد که بودجه و بودجه ریزی ابزار تحقق این اهداف در سازمان ها است. (همان منبع) طراحی سیستم بودجه بندی جامع  بودجه شاهرگ حیاتی هر سازمانی می باشد, زیرا سازمانها تمام فعالیتهای مالی خود, اعم از کسب درآمد و پرداخت هزینه ها برای اجرای برنامه های متعدد و متنوع خود را در چارچوب قانون بودجه انجام می دهد. بنابراین بودجه آئینه تمام نمای همه برنامه ها و فعالیت­های سازمان بوده و نقش بسیار مهم و حیاتی در توسعه سازمانها ایفا می کند. (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۸۷)

۱-۴- ضرورت و اهمیت تحقیق

بودجه بندی را ”فرآیند تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود“ می دانند . مجموع کوشش هائی که صرف تدوین و تخصیص منابع می شود به منظور”حداکثر استفاده“ از منابعی است که معمولاً در حد کفایت نمی نمایند و به اصطلاح اقتصادی”کمیاب“ هستند. بنابراین در راه رسیدن به ”اهداف مطلوب“ ضرورت دارد به نحوی از هر یک از منابع محدود استفاده گردد که در تبدیل کل منابع به پول بتوان گفت که با حداقل هزینه, حداکثر استفاده به عمل آمده است.۱.تضاد و برخورد این دو واقعیت یعنی نامحدود بودن نیازها و محدود بودن منابع, انسان متفکر و اندیشمند را به  چنین نتیجه گیری می رساند که از منابع محدود باید برای رفع نیازهای نامحدود آنچنان یاری گرفت که ”حد متناسب“ رضایت به دست آید، و این نخستین تصور بودجه است و ضرورت بودجه نویسی نیز از همین مسئله ناشی می شود. (خوش طینت، ۱۳۷۳ ،ص ۱۸-۱۹)

فهرست مطالب

فصل اول:

کلیات ، تعاریف و مفاهیم بودجه بندی،طراحی سیستم بودجه بندی جامع

۱-۱-چکیده

۱-۲- مقدمه

۱-۳- چارچوب نظری

۱-۴- ضرورت و اهمیت تحقیق

۱-۵- بیان مسئله

۱-۶- مقاصد بودجه بندی

۱-۷- وظایف بودجه بندی

۱-۸- بودجه و چرخه  بودجه ریزی

۱-۹- مبنا ی بودجه بندی

۱-۱۰- مزایای بودجه بندی

۱-۱۱- محدودیت های بودجه بندی

۱-۱۲- دوره زمانی بودجه

۱-۱۳- تعاریف واژه ها(کلیاتی در خصوص بودجه)

 

فصل دوم:

رابطه بودجه با برنامه ریزی و کاربردهای بودجه در شرکت

۲-۱-مقدمه

۲-۲- اجزای کلی بودجه جامع

۲-۲-۱- بودجه عملیاتی

۲-۲-۲- بوجه مالی

۲-۳- بودجه هزینه های سرمایه ای

۲-۴- طرح سود

۲-۵- اعمال کنترل از طریق بودجه

۲-۶- دفاع از بودجه

۲-۷- جنبه های انسانی طراحی بودجه ریزی

۲-۸- سیستم بودجه بندی بر مبنای عملکرد و تاثیر آن بر عملکرد و مسئولیت پاسخگویی دولت

۲-۹- هدفهای بودجه بندی بر مبنای عملکرد

۲-۱۰- نظارت بر بودجه

۲-۱۰-۱- مرحله نظارت

۲-۱۱- نظارت بر بودجه در ایران

۲-۱۱-۱- نظارت درونی

۲-۱۱-۲- نظارت بیرونی

۲-۱۲- منابع درآمدی بودجه

۲-۱۲-۱- مالیات ها

۲-۱۲-۲- سایر درآمدها

۲-۱۲-۳- واگذاری دارایی های مالی

۲-۱۲-۴- واگذاری دارایی های سرمایه ای

۲-۱۲-۵-  نشر اسکناس

۲-۱۳- کسری بودجه و روش های تامین آن در یک شرکت

۲-۱۴- انواع کسری بودجه

۲-۱۴-۱- کسر بودجه اداری ( غیرمعقول )

۲-۱۴-۲- کسربودجه ناشی از اوضاع واحوال اقتصادی

۲-۱۴-۳- کسربودجه مربوط  به ساختمان اقتصادی

۲-۱۵- روش های تامین و جبران کسری بودجه

۲-۱۶- راههای تامین کسری بودجه پول ملی

۲-۱۷- ایجاد بدهی و تعهد

۲-۱۸- دریافت وام از منابع داخلی

۲-۱۹- انتشاراوراق قرضه

۲-۲۰- کاهش هزینه ها

۲-۲۱- کسری بودجه و تورم

۲-۲۲- روش جدید تامین کسری بودجه دولت

۲-۲۳- معنای فروش ارز تکلیفی

۲-۲۴- پیامدهای تأمین کسر بودجه به روش‌های نادرست

فصل سوم:

نحوه بودجه نویسی موجود و ارائه یک نمونه از آن

۳-۱-انواع روشهای بودجه نویسی

۳-۱-۱- بودجه بندی براساس نوع هزینه یامصرف

۳-۱-۲- بودجه بندی براساس داده های مدیریتی

۳-۱-۳-  بودجه بندی براساس روش آماده سازی

۳-۲- انواع روشهای آماده سازی بودجه

۳-۲-۱- بودجه بندی متمرکز

۳-۲-۲- بودجه بندی خطی

۳-۲-۳- بودجه بندی فرمولی

۳-۲-۴- بودجه بندی برنامه ای

۳-۲-۵-  بودجه عملیاتی

۳-۲-۶- نظام برنامه ریزی ،برنامه نویسی و بودجه

۳-۲-۷- بودجه بندی برمبنای صفر

۳-۳- روشهای برآورد و تنظیم درآمدها

۳-۳-۱- روش تهیه و تنظیم درآمد ( پیش بینی درآمد )

۳-۳-۲- روش سال ما قبل آخر

۳-۳-۳- روش پیش بینی مستقیم

۳-۴- روشهای برآورد هزینه ها ( طرف دیگر بودجه )

۳-۴-۱- روش تنظیم بودجه متداول

۳-۴-۲- بودجه ریزی افزایشی

۳-۴-۳- بودجه برنامه ای

۳-۴-۴- بودجه عملیاتی

۳-۵- مقایسه بودجه برنامه ای و بودجه عملیاتی

۳-۶- روشهای برآورد هزینه در بودجه عملیاتی

۳-۷- نظام بودجه بندی طرح و برنامه

۳-۸- بودجه بندی برمبنای صفر

۳-۹- بودجه ربزی بر مبنای هدف

۳-۱۰- نارسایی های بودجه بندی

۳-۱۱- نقش نظارتی ذیحسابان در تهیه و اجرای بودجه سازمانهای دولتی

۳-۱۲- نظارت و کنترل

۳-۱۳- بودجه و بودجه ریزی در سازمان تامین اجتماعی

۳-۱۳-۱- فرآیندها، چالش ها و راهکارهای بودجه ریزی در سازمان

۳-۱۴- بررسی فرآیند بودجه و بودجه نویسی در سازمان تامین اجتماعی

۳-۱۴-۱- مراحل تهیه بودجه در سازمان تامین اجتماعی

۳-۱۴-۲- شناخت موجودیتهای مرتبط با نظام بودجه ریزی سازمان

۳-۱۵- کاستی ها و نقاط ضعف نظام فعلی بودجه ریزی سازمان تامین اجتماعی

۳-۱۵-۱- مناسب نبودن روش انتخابی بودجه ریزی

۳-۱۵-۲- فقدان  سیاستها و اهداف مشخص در بودجه

۳-۱۵-۳- عدم وجود ارتباط منطقی بین بودجه بخش های مختلف

۳-۱۵-۴-  ضعف ارتباطی با بودجه دولت

۳-۱۵-۵- همزمان نبودن فصل بودجه سازمان با بودجه دولت

۳-۱۵-۶- عدم در نظر نگرفتن کلیه عوامل تاثیر گذار بر بودجه

۳-۱۵-۷- عدم توجه به نقش حساس بودجه در سازمان

۳-۱۶- پیشنهادی برای تهییه و تنظیم بودجه در سازمان تامین اجتماعی

۳-۱۶-۱- کلیات الگوی میان مدت مخارج

۳-۱۶-۲- چگونگی اجرای MTEF در سازمان تامین اجتماعی

 

فصل چهارم:

معرفی یک سیستم بودجه نویسی جدید و بیان محاسن و معایب آن

۴-۱-روشهای بودجه ریزی جدید

۴-۲- بودجه ریزی متداول ( سنتی )

۴-۲-۱- نقاط ضعف سیستم بودجه ریزی سنتی در دستگاههای اجرائی

۴-۳- بودجه ریزی افزایشی

۴-۳-۱- بودجه برنامه ای

۴-۳-۲-  بودجه بندی بر مبنای صفر

۴-۳-۳- نظام طرح ریزی – برنامه ریزی – بودجه بندی ( نظام بودجه بندی طرح و برنامه )

۴-۴- بودجه ریزی عملیاتی

۴-۴-۱- تعاریف بودجه ریزی عملیاتی

۴-۵- تفاوت بودجه ریزی عملیاتی با بودجه ریزی سنتی ( متداول ) و برنامه ای

۴-۶- پیشینه بودجه ریزی عملیاتی

۴-۷- اهداف بودجه ریزی عملیاتی طراحی سیستم بودجه بندی جامع

۴-۸- مزایای بودجه ریزی عملیاتی

۴-۹- مراحل انجام  بودجه عملیاتی

فصل پنجم:

نتیجه گیری و پیشنهادات

۵-۱-نتیجه گیری

۵-۲- پیشنهادات ، راهکارها و رهنمودهای کیفی و کمی

۵-۳- چالش های بودجه ریزی در ایران

۵-۳-۱- عدم اعتقاد و التزام به اجرای برنامه

۵-۳-۲- ناهماهنگی میان مصارف و منابع بودجه

۵-۳-۳- نا کارآمدی نحوه تخصیص اعتبارات

۵-۳-۴- عدم رعایت مبانی بودجه ریزی عملیاتی

۵-۳-۵- تعداد ، حجم بالا و ابهام در ردیفهای متفرقه(ردیفهای متمرکز)

۵-۳-۶- عدم ارتباط بودجه سالانه با شرایط اقتصادی و برنامه های میان مدت وبلند مدت کشور

۵-۳-۷- در نظر نگرفتن بار مالی ناشی از فعالیتهای فعلی دولت روی هزینه های آتی

۵-۳-۸- وجود هزینه های پنهان در بودجه

۵-۳-۹- تعیین تکلیف برای قلمروهای نا مربوط به سیاستگذاری مالی

ضمیمه

منابع و ماخذ

الف) منابع فارسی

ب) منابع لاتین