سمینار حافظه و یادگیری

اصطلاح حافظه مفهومی کلی دارد و به آن گروه از جریانات روانی که فرد را به ذخیره کردن تجارب و ادراکات و یادآوری مجدد آنها قادر می‌سازد، اطلاق می‌شود. بر این اساس گفته می‌شود که حافظه سه مرحله دارد: رمز گردانی ، اندوزش و بازیاب. مقصود از رمز گردانی تبدیل اطلاعات فیزیکی به نوعی رمز قابل قبول برای حافظه است. اندوزش عبارت است از نگهداری اطلاعات رمزگردانی شده و بازیابی فرایندی است که از طریق آن اطلاعات به هنگام نیاز از حافظه فرا خوانده می‌شوند.

تعاریف

حافظه به نام استعداد نگهداری و فراخوانی تجربیات گذشته، تعریف می‌شود و یا به خاطرآوردن و به یاد داشتن. فراگیری در اثر نگهداری و بکارگیری خاطرات پیشین روی می‌دهد. (آرتور گایتون، جان ادوارد هال؛ «فیزیولوژی عصبی»؛ فیزیولوژی پزشکی گایتون؛ ترجمه احمدرضا نیاورانی؛ سمینار حافظه و یادگیری سماط، ۱۳۸۶)

البته تعاریف متعددی برای حافظه بیان شده است؛ از جمله:

الف ) حافظه ایجاد اثر بوسیله یک تجربه است و نگهداری آنچه که در این اثر ضبط شده و دخول مجدد آن به هشیاری .

ب) حافظه یعنی حفظ آنچه در گذشته آموخته شده است به صورت نگهداری , یادآوری و تشخیص.

انواع طبقه بندی حافظه

طبقه بندی حافظه بر اساس مدت زمان نگه داری اطلاعات:

۱- حافظه حسی

۲- حافظه کوتاه مدت

۳- حافظه فعال

۴- حافظه بلند مدت

طبقه بندی حافظه بر اساس نوع اطلاعات در حافظه بلند مدت:

۱- حافظه اظهاری و یا آشکار[1]  : این حافظه نیاز به یادآوری آگاهانه و هشیارانه دارد. فرآیند یادگیری در حافظه آشکار خودآگاه است. برای بازیابی آن به محرکات مختصر و سرنخ ها نیاز است. به دو زیر مجموعه تقسیم بندی میگردد:

* حافظه معنایی[2] : دانش عمومی ما از جهان پیرامون را در برمیگیرد. شامل واژه ها، ایده ها، مفاهیم، ساختارها و نمادهای کلامی میباشد. حافظه معنایی یک حافظه مرجع می باشد. حافظه معنایی مستقل از بافتار زمان و مکان میباشد.حافظه معنایی رمز گردانی انتزاعی دانش است. سمینار حافظه و یادگیری

* حافظه رویدادی[3] : این حافظه رویدادها و تجارب سریالی(زنجیره ای) را در برمیگیرد. این حافظه به بافتار زمان و مکان وابسته است. حافظه رویدادی همان حافظه شخصی هر فرد میباشد مثل احساسات و هیجانات مربوط به یک زمان و مکان خاص. حافظه اتوبیوگرافیک نیز زیر مجموعه این حافظه میباشد که به حافظه یک رویداد خاص در زندگی شخصی فرد دلالت دارد. مثل: تاریخ یک رویداد مهم ملی، غذایی که دیشب میل کرده اید، نام یک همکلاسی قدیمی. در مجموع حافظه رویدادی عبارت است از به خاطر سپردن رویدادها به علاوه کل بافتار پیرامون آن.

۲- حافظه روندی و یا ضمنی[4] : این حافظه به یادآوری خودآگاه و هشیارانه متکی نیست. فرآیند یادگیری در حافظه ضمنی ناخودآگاه است. بیان گفتاری در آن درگیر نبوده و شامل مهارتهای حرکتی میباشد .مثل راندن دوچرخه و یا نواختن پیانو. واکنشهای هیجانی شرطی شده نیز در این دسته جای دارند. (اتکینسون ، ریتال و… (۱۳۸۵ )؛ زمینه روان شناسی هیلگارد؛ ترجمه ی براهنی وهمکاران؛ تهران، رشد)

تقسیم بندی حافظه بر اساس جهت زمانی:

۱- حافظه گذشته نگر[5] : در این حافظه موضوعی که باید یادآوری گردد مربوط به گذشته است.

۲- حافظه آینده نگر[6] : در این حافظه موضوعی که باید یادآوری گردد مربوط به آینده است.

انواع حافظه

سه نوع بنیانی حافظه بر این پایه‌اند: ۱. حافظه حسی ۲. حافظه کوتاه مدت ۳. حافظه بلند مدت

البته گاهی و در بعضی طبقه بندی ها حافظه را به دو دسته «کلامی» و «حرکتی» تقسیم بندی می کنند. امر کلامی را به حافظه نسبت می دهند ولی امور عملی را اصطلاحا عادت می گویند.

« به ‌نظر می‌رسد ما آدمیان تقریباً هرچه داریم یا هر که هستیم از برکت حافظه است. افکار و تصورات ما حاصل کار حافظه است، و ادراک و اندیشه و حرکت‌های ما از آن سرچشمه می‌گیرد. حافظه، پدیده‌های بی‌شمار هستی ما را در کل واحدی یکپارچه می‌سازد. همان‌طور که اگر ذرات تشکیل‌دهنده بدن با نیروی جاذبه ماده به‌هم نمی‌چسبید، بدن ما از هم می‌پاشید، اگر نیروی پیونددهنده و وحدت‌بخش حافظه نمی‌بود، هوشیاری ما به تعداد لحظه‌های زندگی‌مان تجزیه می‌شد » (سمینار حافظه و یادگیری هرینگ – Hering در ۱۹۲۰)

این سخنان که هرینگ سال‌ها پیش در سخنرانیش در فرهنگستان علوم وین بیان کرده، تأییدی است بر اهمیت حافظه در حیات ذهنی آدمی. چنانکه از گفته‌های هرینگ درباره هوشیاری برمی‌آید این حافظه است که به ‌ما نوعی احساس تداوم می‌بخشد ؛ احساسی که درک ما از « خویشتن »  نیز به آن بستگی دارد. وقتی در معنی انسان بودن دقت می‌کنیم به‌نظر می‌رسد حافظه، هسته اصلی آن است.

مطالعات زیادی در حوزه حافظه صورت گرفته و امروزه روان شناسان برای حافظه انواع مختلفی قائل هستند که ساده‌ترین آن تقسیم حافظه به «حافظه کوتاه مدت»[7]  و «حافظه بلند مدت»[8]  است. اما حافظه در هر نوعش یک چیز مشترک دارد و آن «مراحل حافظه» هم در حافظه کوتاه مدت و هم در حافظه بلند مدت مراحل حافظه وجود دارند. اگر چه از لحاظ «روانشناسی و زیست شناسی» کارکردها و ساختارهای متفاوتی را شامل می‌شوند. (تونی اسمیت، سو دیویدسن؛ مغز و سیستم عصبی؛ ترجمه عباس تیرگانی، بیژن معصوم؛ نشر سنبله، ۱۳۸۴)

تاریخچه

حافظه از نظر فلسفه کلاسیک یکی از توانائی‌ها یا قوای ذهنی است. از این رو قرنها اعتقاد بر این بود که بعضی از مردم حافظه بد و بعضی دیگر حافظه خوب دارند. امروزه کمتر بر حافظه به عنوان قوای ذهنی تاکید می‌شود، بلکه تاکید بیشتر بر شرایطی است که رمزگردانی ، اندوزش و بازیابی را تسهیل می‌کند. « نورمن »[9]  از جمله روانشناسانی است که در نظریه خود تحت عنوان پردازش اطلاعات در یادگیری بر اهمیت حافظه و مراحل آن تاکید دارد.

نقش و تاثیر حافظه در زندگی

همه یادگیریها نشانی از حافظه دارند. اگر ما تجربه‌هایمان را به کلی فراموش می‌کردیم، نمی‌توانستیم چیزی یاد بگیریم، چرا که در این صورت زندگی ما متشکل تجربه‌های گذرایی می‌شد که هیچگونه پیوندی بین آنها وجود نداشت و حتی از عهده یک مکالمه ساده هم بر نمی‌آمدیم. برای ایجاد ارتباط با دیگران شما باید اندیشه‌هایی را که می‌خواهید، بیان کنید و همچنین مطلبی را که چند لحظه پیش شنیده‌اید، به یاد آورید. این مورد تنها یک مورد ساده از تاثیر حافظه در زندگی روزمره انسان است. روشن است در عظیم‌ترین یافته‌های علمی ، پیشرفتهای فنی و … ردپای حافظه و تاثیر آن کاملا پیداست. (سمینار حافظه و یادگیری گنجی ، حمزه ،(۱۳۸۶)، روانشناسی عمومی ، تهران ، ساوالان)

مرکز حافظه در مغز کجاست؟

مرکز منفرد و خاصی در مغز برای حافظه وجود ندارد اما لوب پیشانی مغز، هیپوکامپ و آمیگدال نقش بارزتری در فرآیند حافظه دارند.

نکته: نقش مرور کردن یکی حفظ اطلاعات در حافظه کوتاه مدت و دیگری انتقال اطلاعات  به حافظه بلند مدت است.

نکته: باز شناسی سهل تر از یادآوری است. بازشناسی مثل آزمونهای تستی و چند گزینه ای و یادآوری مانند آزمونهای تشریحی است. و به همین خاطر است که آزمونهای چند گزینه ای آسانتر از آزمونهای تشریحی است.

مکانیسم اصلی حافظه چیست؟

پیوند و یا وابسته سازی[10] : به برقراری پیوند  معنا دار مطالب (اطلاعات) جدید با دانسته های (اطلاعات) قبلی اطلاق میگردد.

[1]– Declarative/Explicit

[2]– Semantic Memory

[3]– Episodic Memory

[4]– Procedural/Implicit

[5]– Retrospective

[6]– Prospective Memory

[7]– Short-Term Memory

[8]– Long-Term Memory

[9]– Norman,D.A

[10]– Association

فهرست مطالب

مقدمه

تعاریف

انواع طبقه بندی حافظه

انواع حافظه

تاریخچه

نقش و تاثیر حافظه در زندگی

مرکز حافظه در مغز کجاست؟

مکانیسم اصلی حافظه چیست؟

مراحل اصلی حافظه (مراحل شکل گیری و بازیابی حافظه)

اساس زیستی مراحل حافظه

فراموشی و مراحل حافظه

چشم انداز بح

تعاریف و توصیف انواع حافظه

حافظه حسی

توجه و انواع آن

حافظه کوتاه مدت (S.T.M)

تقطیع و فراخنای حافظه

حافظه دراز مدت (L.T.M)

روشهای انتقال از حافظه کوتاه مدت به حافظه بلند مدت

مقایسه حافظه‌ها

رابطه بین دو نوع حافظه کوتاه مدت و حافظه بلند مدت

سمینار حافظه و یادگیری

جنبه‌های متمایز حافظه و مبانی روانشناختی و زیست‌شناختی آنها

بهسازی حافظه

عوامل موثر بر حافظه

روش های بهسازی حافظه

فراموشی و خطاهای حافظه

درمان

پدیده «بر سر زبان بودن» چیست؟

حافظه ، زبان و گفتار

منابع